Tại buổi tọa đàm do Báo Kiểm toán tổ chức sáng 10/7 với chủ đề “Kiểm toán nhà nước đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công”, các chuyên gia kinh tế và lãnh đạo Kiểm toán nhà nước đã chia sẻ nhiều giải pháp then chốt nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư công, đồng thời khẳng định vai trò của kiểm toán trong việc bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực, tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế.
Nhận diện những điểm nghẽn trong đầu tư công
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Kết luận số 18-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV xác định phát triển đồng bộ, hiện đại hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế-xã hội là một trong ba đột phá chiến lược, nhiệm vụ trọng tâm giai đoạn 2026-2030. Với quy mô khoảng 8,22 triệu tỷ đồng, kế hoạch đầu tư công trung hạn không chỉ đặt ra yêu cầu đẩy nhanh giải ngân, mà quan trọng hơn là phải đo đếm được hiệu quả kinh tế-xã hội do mỗi dự án mang lại. Trong tiến trình đó, Kiểm toán nhà nước tiếp tục khẳng định vai trò kiểm tra, giám sát, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, phòng ngừa thất thoát, lãng phí và hoàn thiện cơ chế quản lý đầu tư công.
Từ thực tiễn kiểm toán các dự án đầu tư công, Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành IV Lại Xuân Nghị cho biết, thời gian qua, Kiểm toán nhà nước đã phát hiện, đánh giá nhiều tồn tại, bất cập trong quản lý và triển khai dự án. Một trong những nguyên nhân khách quan là đất nước vừa phát triển, vừa xây dựng và hoàn thiện thể chế. Trong thời gian ngắn, khối lượng công việc phải thực hiện rất lớn, trong khi hệ thống cơ chế, chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật chưa thể ngay lập tức hoàn thiện đầy đủ, đồng bộ. Những hạn chế này đã tác động trực tiếp đến tiến độ cũng như hiệu quả của một số dự án.
Những bất cập trong quản lý đất đai và chuẩn bị đầu tư
Bên cạnh đó, dữ liệu đất đai chưa đầy đủ, đồng bộ cũng là nguyên nhân gây khó khăn cho công tác giải phóng mặt bằng. Quá trình đô thị hóa, chuyển đổi từ mô hình làng xã sang đô thị hiện đại diễn ra nhanh, trong khi thông tin, dữ liệu phục vụ quản lý đất đai còn hạn chế. Nếu việc số hóa và hoàn thiện dữ liệu được thực hiện sớm hơn, công tác giải phóng mặt bằng có thể được triển khai thuận lợi hơn. Công tác chuẩn bị đầu tư cũng bộc lộ sự không đồng đều. Đối với các dự án lớn, trọng điểm, việc chuẩn bị thường có sự tham gia của chuyên gia, nhà khoa học và các ban quản lý chuyên nghiệp. Tuy nhiên, tại một số dự án nhỏ, kinh nghiệm, trình độ và tính chuyên nghiệp của đội ngũ thực hiện còn hạn chế, dẫn đến việc thẩm định, đánh giá chưa chính xác, chuẩn bị nguồn lực chưa đầy đủ, làm chậm tiến độ dự án. Ngoài ra, việc một bộ phận cán bộ chưa thực hiện đầy đủ, chuẩn xác trách nhiệm được giao; những khó khăn về nguồn cung vật liệu xây dựng cũng ảnh hưởng đến quá trình triển khai và hiệu quả đầu tư.
Một bất cập khác được hoạt động kiểm toán chỉ ra là tình trạng thiếu đồng bộ, liên thông giữa các dự án. Nhiều công trình đã hoàn thành nhưng chưa phát huy đầy đủ hiệu quả do thiếu các tuyến kết nối hoặc chưa được đầu tư đồng bộ. Theo ông Lại Xuân Nghị, việc các dự án cùng tính chất nhưng do nhiều đầu mối khác nhau quản lý có thể dẫn đến thiếu thống nhất trong lựa chọn công nghệ và tổ chức thực hiện. Có dự án do Trung ương đầu tư, dự án khác do địa phương triển khai, nhưng giữa các cấp, các ngành chưa có sự gắn kết chặt chẽ, tạo ra độ vênh trong quản lý.
Thiếu kết nối giữa Trung ương và địa phương
Chung quan điểm, Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội (nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội), nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ cho rằng, các báo cáo kiểm toán trình Quốc hội có thể thấy một nghịch lý trong công tác quản lý đầu tư công, đó là tình trạng thiếu sự kết nối trong quá trình triển khai các dự án trên cùng một địa bàn. Có những dự án do Trung ương thực hiện, có những dự án do địa phương đảm nhiệm, nhưng cơ chế phối hợp, tính liên thông và tính đồng bộ giữa các chủ thể chưa thực sự hài hòa, dẫn đến những bất cập kéo dài. “Đây cũng là một trong những vấn đề mà hoạt động kiểm toán đã chỉ ra, buộc các cơ quan quản lý nhà nước phải tìm giải pháp khắc phục. Tuy nhiên, đến nay mới chỉ giải quyết được một phần. Việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã góp phần tháo gỡ những vướng mắc trong phối hợp giữa các địa phương, chẳng hạn giữa các huyện trên cùng một địa bàn trước đây. Song, bài toán về sự phối hợp giữa Trung ương và địa phương vẫn chưa được giải quyết triệt để”, Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên nhấn mạnh.
Ngoài ra, theo Tiến sĩ Kiên, trong quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, các văn bản pháp luật luôn ở trạng thái vận động để phù hợp thực tế. Do đó, người làm kiểm toán cũng cần nhận thức đầy đủ bối cảnh phát triển, chia sẻ với những khó khăn thực tế của địa phương, doanh nghiệp sử dụng vốn đầu tư công.
Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả thực chất
Để nâng cao chất lượng đánh giá dự án, Kiểm toán nhà nước đang xây dựng Bộ tiêu chí kiểm toán đánh giá hiệu quả dự án đầu tư. Theo ông Lại Xuân Nghị, bộ tiêu chí được xây dựng trên cơ sở Hiến pháp và Luật Kiểm toán nhà nước, bảo đảm tính độc lập, minh bạch, công bằng và khách quan. Việc đánh giá phải toàn diện, phản ánh đúng hiệu quả thực chất của dự án. Mỗi dự án có mục tiêu, tính chất và điều kiện thực hiện khác nhau, do đó không thể sử dụng một bộ tiêu chí giống nhau cho tất cả các lĩnh vực. Dự án an sinh xã hội phải được đánh giá theo mục tiêu an sinh; dự án văn hóa phải gắn với hiệu quả văn hóa; dự án giao thông, đường cao tốc phải có các tiêu chí đặc thù tương ứng. Tiêu chí đánh giá cũng cần tính đến đặc điểm địa hình, dân cư, phong tục, tập quán và điều kiện phát triển của từng vùng, miền.
Theo định hướng đang được nghiên cứu, Kiểm toán nhà nước sẽ ban hành khung tiêu chí ở cấp độ tổng thể. Trên cơ sở đó, từng đoàn kiểm toán xây dựng tiêu chí cụ thể, phù hợp đặc thù của mỗi cuộc kiểm toán và trình Kiểm toán trưởng phê duyệt trước khi áp dụng. “Cách làm này sẽ bảo đảm tính chính xác, đầy đủ và phù hợp với đặc thù của từng cuộc kiểm toán”, ông Lại Xuân Nghị cho biết.
Tiến sĩ Nguyễn Đức Kiên cho rằng, Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm của các nền kiểm toán phát triển nhưng không thể áp dụng nguyên xi. Khung tiêu chí cần phù hợp mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời kết hợp các chỉ tiêu định lượng với đánh giá định tính để phản ánh tác động kinh tế, xã hội, môi trường và ảnh hưởng lâu dài của dự án. Một dự án hạ tầng không chỉ được đánh giá qua tổng mức đầu tư, thời gian hoàn thành hay hiệu quả vận hành, mà còn phải xem xét tác động đến đời sống, thị trường và cấu trúc phát triển. Với một bệnh viện, bên cạnh chi phí xây dựng và hiệu quả khai thác, cần đánh giá người dân được hưởng lợi như thế nào từ chất lượng dịch vụ y tế được nâng lên.
Chuyển đổi vai trò đầu tư công sang thu hút đầu tư tư
Trong giai đoạn mới, đầu tư công cũng cần chuyển từ vai trò “dẫn dắt” sang “thu hút” đầu tư tư. Hiệu quả của một đồng vốn nhà nước không chỉ nằm ở giá trị công trình hình thành, mà còn ở khả năng thu hút thêm nguồn lực của khu vực tư nhân và đầu tư nước ngoài. Đây là một tiêu chí cần được đặt ra trong giai đoạn 2026-2030. Cũng theo ông Lại Xuân Nghị, Kiểm toán nhà nước xác định việc xây dựng bộ tiêu chí không nhằm tạo thêm thủ tục hoặc gây khó khăn cho cơ quan, đơn vị, mà để hình thành công cụ quản trị thống nhất, giúp toàn hệ thống hướng tới những chuẩn mực chung. Khi được áp dụng đồng bộ và tích hợp trên nền tảng công nghệ, dữ liệu từ cơ sở đến Trung ương sẽ tạo thành hệ thống thống nhất, phục vụ công tác theo dõi, đánh giá và quản lý đầu tư.
