Những năm gần đây, khu vực Trung Đông, Nam Á và các quốc gia lân cận được đánh giá là thị trường tiềm năng đối với nhiều mặt hàng xuất khẩu nông sản, thủy sản, hạt điều và gia vị. Riêng ngành điều mỗi năm xuất khẩu vào khu vực Trung Đông lượng hàng trị giá khoảng 600 triệu USD. Tuy nhiên, cơ hội mở rộng thị phần cũng đi kèm với những rủi ro ngày càng tăng. Các chiêu trò lừa đảo thương mại quốc tế ngày càng tinh vi, có tổ chức.
Lừa đảo thương mại ngày càng tinh vi
Tháng 4/2026, Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam đã phát đi cảnh báo liên quan đến một vụ lừa đảo tại Pakistan khiến doanh nghiệp Việt Nam thiệt hại đáng kể. Theo đó, một doanh nghiệp xuất khẩu hồ tiêu ký hợp đồng bán 21 container hàng sang cảng Karachi với một đối tác bản địa có hồ sơ pháp lý đầy đủ. Ở giai đoạn đầu, giao dịch diễn ra thuận lợi, tạo được sự tin tưởng giữa hai bên. Rủi ro chỉ bộc lộ khi hàng cập cảng. Phía đối tác liên tục đưa ra các lý do như lỗi hệ thống ngân hàng, vướng mắc thủ tục hải quan hoặc yêu cầu bổ sung chứng từ... để kéo dài thời gian thanh toán. Trong thời gian chờ đợi, lô hàng bị giữ tại cảng, kéo theo chi phí lưu kho, lưu bãi tăng từng ngày. Trước áp lực chi phí và nguy cơ hàng hóa suy giảm chất lượng, doanh nghiệp Việt buộc phải chấp nhận giảm giá khoảng 25% và tự gánh toàn bộ chi phí phát sinh để giải phóng hàng. Tổng thiệt hại ước tính gần 600.000 USD.
Đây cũng không phải là trường hợp cá biệt. Tháng 5/2024, một doanh nghiệp Việt Nam nhận thư chào hàng nguyên liệu thủy sản từ đối tác tại Pakistan với mức giá hấp dẫn. Tuy nhiên, ngay từ giai đoạn đầu, Đại sứ quán Việt Nam tại Pakistan và Bộ phận Thương vụ đã cảnh báo rằng người đứng tên ký hợp đồng và nhận tiền thực chất là đối tượng giả mạo, lợi dụng danh nghĩa một doanh nghiệp có thật và mở tài khoản ngân hàng trái phép để thực hiện hành vi lừa đảo. Dù vậy, doanh nghiệp vẫn tiếp tục giao dịch với đối tượng này trong hợp đồng mua 1 container cá mú trị giá 81.900 USD, trong đó đã thanh toán trước 71.900 USD. Ngay sau khi hàng được giao, phía đối tác không cung cấp chứng từ và cắt đứt toàn bộ liên lạc. Sau khi tiếp nhận thông tin, cơ quan thương vụ xác nhận doanh nghiệp Pakistan đứng tên trong hợp đồng không hề nhận được khoản tiền nói trên.
Theo PGS Greeni Maheshwari, Đại học RMIT Việt Nam, khi số hóa và AI phát triển nhanh chóng, các hình thức lừa đảo này ngày càng tinh vi hơn, khó phát hiện hơn và có khả năng thao túng lòng tin trên quy mô lớn. Không chỉ dừng lại ở những thủ đoạn truyền thống như mạo danh đối tác, lừa đảo thanh toán hay làm giả giấy tờ, các đối tượng lừa đảo đang đẩy mạnh sử dụng email do AI tạo ra, danh tính doanh nghiệp giả mạo, thậm chí sao chép giọng nói hoặc video của lãnh đạo doanh nghiệp nhằm tạo độ tin cậy và thao túng niềm tin. Số hóa cũng tạo điều kiện cho các cuộc tấn công chuyển hướng thanh toán, khi email trao đổi giữa các bên bị xâm nhập và thông tin tài khoản ngân hàng bị thay đổi vào giai đoạn cuối của giao dịch.
Ngoài thương mại quốc tế, gian lận trên môi trường số còn lan sang các hoạt động đầu tư trực tuyến và thương mại điện tử, bao gồm các nền tảng tiền mã hóa giả mạo, đường dẫn lừa đảo và các chiêu trò do người có ảnh hưởng trên mạng xã hội tiếp tay quảng bá. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn rất dễ bị tổn thương vì phụ thuộc nhiều vào đàm phán qua email, tài liệu điện tử và giao dịch từ xa. Điều này tạo cơ hội cho các hình thức lừa đảo như email giả mạo do AI tạo ra, giả mạo tên miền và xâm nhập các kênh liên lạc. “Các đối tượng lừa đảo giờ đây có thể sao chép gần như hoàn hảo danh tính nhà cung cấp, khiến nhiều dấu hiệu cảnh báo truyền thống mà doanh nghiệp từng dựa vào không còn hiệu quả”, PGS Greeni Maheshwari nêu rõ.
Xây dựng cơ sở dữ liệu đã được xác thực
Theo Bộ Công thương, các cơ quan quản lý thường xuyên cảnh báo và khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động thẩm định đối tác trước khi giao dịch, đồng thời tham vấn hệ thống Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài để xác minh thông tin trước khi ký kết hợp đồng. Bên cạnh đó, các hợp đồng cần được quy định chặt chẽ về điều khoản thanh toán, giao hàng và trách nhiệm pháp lý nhằm hạn chế rủi ro phát sinh. Doanh nghiệp cũng cần thường xuyên cập nhật thông tin thị trường để sớm nhận diện các dấu hiệu bất thường và chủ động phòng ngừa rủi ro.
Tuy nhiên, những dấu hiệu cảnh báo cũng ngày càng khó nhận biết khi các đối tượng lừa đảo có thể sử dụng công nghệ số để làm giả, che giấu thông tin và thao túng niềm tin. Các doanh nghiệp cần vượt ra khỏi các phương thức quản trị rủi ro truyền thống. Ngoài việc chú ý tới các dấu hiệu bất thường, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống xác minh nhiều lớp, trong đó xác minh đối tác thông qua các nguồn độc lập thay vì chỉ dựa vào trao đổi qua email. Đồng thời, yêu cầu xác nhận từ nhiều bên khi có thay đổi liên quan đến thông tin thanh toán và sử dụng các nền tảng giao dịch an toàn.
Bên cạnh nỗ lực tự bảo vệ, cơ quan quản lý nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp ứng phó với các hình thức gian lận. Theo đó, cần tăng cường cảnh báo, phổ biến các hình thức lừa đảo mới để doanh nghiệp chủ động phòng ngừa. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong xử lý các vụ việc phát sinh.
Chuyên gia RMIT cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cung cấp các cơ sở dữ liệu xác thực để giúp doanh nghiệp nhận diện đối tác quốc tế uy tín. Khi AI giúp các đối tượng xấu dễ dàng tạo ra danh tính giả, tài liệu giả… Chính phủ có thể hỗ trợ thêm bằng cách thúc đẩy các tiêu chuẩn xác minh số và cơ chế chia sẻ thông tin. Các cơ quan chức năng cũng có thể đầu tư vào những hệ thống phát hiện gian lận ứng dụng AI nhằm nhận diện các mô hình giao dịch bất thường. Đồng thời, cần phát triển các nền tảng cho phép doanh nghiệp, tổ chức tài chính và hiệp hội ngành nghề báo cáo các dấu hiệu gian lận và nhận cảnh báo kịp thời.
Để nâng cao năng lực số, Chính phủ có thể triển khai các chương trình đào tạo chuyên biệt về các mối đe dọa liên quan đến AI như công nghệ deepfake, danh tính tổng hợp, lừa đảo qua email doanh nghiệp. Việc tăng cường hợp tác giữa các cơ quan thực thi pháp luật ở nhiều quốc gia cũng là yếu tố then chốt để hỗ trợ truy vết, thu hồi tài sản và đưa các đối tượng lừa đảo ra trước công lý. Cuối cùng, việc xây dựng các cơ chế hỗ trợ, bao gồm hỗ trợ pháp lý hoặc tài chính cho doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi gian lận, sẽ góp phần tăng cường khả năng bảo vệ cộng đồng doanh nghiệp.
Trong bối cảnh AI đang làm mờ ranh giới giữa thật và giả, rủi ro trong các giao dịch xuyên biên giới ngày càng khó nhận diện. Năng lực xác minh đối tác, kiểm soát giao dịch và quản trị rủi ro số không chỉ giúp doanh nghiệp hạn chế thiệt hại mà còn trở thành một phần của năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
