Thị trường xe điện (EV) toàn cầu đang bùng nổ, nhưng Mỹ lại đi ngược xu hướng khi doanh số sụt giảm và tự cô lập mình khỏi cuộc đua. Theo báo cáo Triển vọng Xe điện hằng năm của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), doanh số EV toàn cầu năm ngoái đã tăng trưởng 20%, vượt mốc 20 triệu chiếc. Trung bình, cứ bốn chiếc ô tô mới bán ra trên thế giới thì có một chiếc là xe điện. Tuy nhiên, bức tranh tại Mỹ lại hoàn toàn trái ngược.
Doanh số xe điện tại Mỹ lao dốc
Dữ liệu từ Kelley Blue Book (thuộc Cox Automotive) - đơn vị theo dõi doanh số ô tô hàng đầu nước Mỹ - cho thấy doanh số xe điện tại quốc gia này đã giảm 2% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi chi phí nhiên liệu leo thang trên toàn cầu thúc đẩy người tiêu dùng tìm đến xe điện với tốc độ kỷ lục, thì tại Mỹ, giá xăng vượt ngưỡng 4 USD/gallon nhưng người tiêu dùng lại có quá ít lựa chọn EV, đặc biệt ở phân khúc giá rẻ.
Nguyên nhân chính đến từ chính sách thuế quan cứng rắn của Mỹ đối với xe điện Trung Quốc. Những dòng xe Trung Quốc, vốn là động lực chính thúc đẩy sự phát triển của xe điện toàn cầu, đang phải chịu mức thuế trừng phạt lên tới 100%, chưa kể khoản thuế riêng 25% áp dụng cho tất cả xe nhập khẩu. Điều này đã chặn đứng hoàn toàn các dòng EV giá rẻ từ Trung Quốc ra khỏi thị trường Mỹ.
Khủng hoảng cấu trúc nguồn cung
Ông Egor Prokhodtsev, nhà phân tích nghiên cứu trưởng về vận tải và di chuyển tại công ty tư vấn Wood Mackenzie, nhận định: “Đây là một cuộc khủng hoảng về mặt cấu trúc nguồn cung, chứ không phải là vấn đề giá xăng. Việc chính phủ xóa bỏ các khoản trợ cấp đã khiến tử huyệt cấu trúc này không thể tiếp tục bị ngó lơ.”
Tại hầu hết các quốc gia, một chiếc sedan điện cỡ nhỏ có chi phí sở hữu rẻ hơn đáng kể so với xe xăng tương đương, ngay cả khi không có trợ cấp. Nhưng những mẫu xe mang lại mức tiết kiệm đó đều được sản xuất tại Trung Quốc và bị chặn khỏi thị trường Mỹ. Trong khi đó, chưa có nhà sản xuất nội địa nào của Mỹ đủ năng lực tạo ra sản phẩm thay thế với giá cạnh tranh.
Tình hình càng tồi tệ hơn khi chính sách hoàn thuế 7.500 USD giúp giảm giá mua EV cho người dân Mỹ đã hết hạn. Nước Mỹ tự tạo ra một gọng kìm tài chính: vừa chặn xe giá rẻ nước ngoài bằng thuế quan, vừa khai tử trợ cấp vốn là bệ đỡ cho EV. Hệ quả là doanh số EV quý IV tại Mỹ lao dốc 36% so với cùng kỳ, và tiếp tục giảm 27% trong quý I. Nhiều hãng ô tô lớn chứng kiến doanh số xe điện giảm từ 60% đến 70% chỉ trong một quý.
Châu Âu và Canada mở cửa, Mỹ đóng cửa
Trái ngược với chính sách của Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) và Canada đã chủ động mở cửa thị trường cho xe điện Trung Quốc. EU cho phép các hãng xe Trung Quốc bán tự do với điều kiện duy trì giá trên ngưỡng sàn để bảo vệ sản xuất nội địa. Canada hạ thuế trừng phạt đối với EV Trung Quốc từ 100% xuống còn 6,1%, với hạn mức nhập khẩu 49.000 xe mỗi năm.
Nhờ các bước đi cởi mở này, doanh số xe điện tại châu Âu tăng hơn 30%, tại châu Á - Thái Bình Dương (trừ Trung Quốc) tăng 80%, và tại Mỹ Latinh tăng 75%. Khoảng 30 quốc gia đã ghi nhận mức đỉnh lịch sử về doanh số EV theo tháng.
Báo cáo của IEA chỉ rõ, xung đột tại Trung Đông đã đẩy nhanh quá trình chuyển dịch từ xe xăng sang xe điện tại các quốc gia có nguồn cung EV giá rẻ. Giá dầu thô Brent vọt lên trung bình 117 USD, tác động mạnh đến người dùng xe xăng. Tại UAE, nơi giá xăng tăng 45%, Al-Futtaim Electric Mobility - nhà phân phối độc quyền của BYD - cho biết lượng khách hàng tìm hiểu về EV tăng gần gấp đôi.
Ngược lại, tại Mỹ, xe điện chỉ chiếm 5,8% tổng doanh số xe mới trong quý I, giảm một nửa so với 6 tháng trước đó.
Nguy cơ Mỹ bị cô lập
Viễn cảnh nước Mỹ bị cô lập hoàn toàn khỏi làn sóng EV giá rẻ đang định hình lại bản đồ tài chính toàn cầu là một rủi ro có thật. Ông David Hart, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) ở New York, nhận định hố sâu ngăn cách này khó có thể được lấp đầy dưới các chính sách hiện tại của Washington. “Người tiêu dùng Mỹ sẽ dần nhận ra những gì họ đang bị bỏ lỡ,” ông nói.
Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng các biện pháp thuế của Mỹ là có cơ sở, bởi các hãng xe Trung Quốc xây dựng lợi thế cạnh tranh nhờ trợ cấp của Bắc Kinh và các hành vi thương mại bóp méo thị trường. Nhiều nhà sản xuất từ Hàn Quốc, Nhật Bản và châu Âu đang ráo riết phát triển các dòng EV giá rẻ để tấn công thị trường Mỹ.
Một chuyên gia vĩ mô nhận định: “Tôi không tin rằng chính sách của Mỹ đang cắt đứt ngành công nghiệp ô tô nội địa khỏi ranh giới công nghệ toàn cầu. Điều đó không có nghĩa là các hãng xe khác sẽ ngừng đổi mới sáng tạo để tạo ra các dòng EV cạnh tranh về giá.”
