Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng vọt do sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo và các trung tâm dữ liệu, nhiều bang tại Mỹ đang cho phép các công ty điện lực thu tiền từ khách hàng ngay từ giai đoạn đầu của dự án, thậm chí khi nhà máy điện hay đường dây truyền tải vẫn còn nằm trên giấy tờ hoặc đang thi công. Cơ chế này, được gọi là Construction Work In Progress (CWIP), cho phép tính chi phí xây dựng dở dang vào hóa đơn tiền điện của người dân.
Cơ chế CWIP hoạt động như thế nào?
Theo cách truyền thống, các công ty điện lực phải tự vay vốn từ ngân hàng hoặc nhà đầu tư để xây dựng nhà máy hoặc đường dây truyền tải, và chỉ được chuyển chi phí sang người tiêu dùng sau khi công trình hoàn tất và đi vào vận hành. Tuy nhiên, với CWIP, họ có thể thu trước một phần chi phí từ khách hàng trong suốt quá trình xây dựng. Mỗi hộ gia đình có thể chỉ phải trả thêm vài USD mỗi tháng, nhưng khi nhân lên hàng triệu khách hàng, số tiền này trở thành nguồn tài chính khổng lồ, giúp các công ty cải thiện dòng tiền, giảm nhu cầu vay nợ và hạ thấp chi phí tài chính.
Nguyên nhân thúc đẩy CWIP
Các nhà hoạch định chính sách cho rằng CWIP là cần thiết trong bối cảnh nước Mỹ đang đối mặt với nhu cầu điện tăng mạnh, đặc biệt từ các trung tâm dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo. Sau nhiều thập kỷ nhu cầu điện gần như đi ngang, lưới điện Mỹ đang bước vào giai đoạn căng thẳng mới. Các cơ quan quản lý năng lượng cảnh báo biên dự phòng điện tại nhiều khu vực đã mỏng tới mức nguy hiểm, làm tăng nguy cơ phải luân phiên cắt điện. Các nhà vận hành lưới điện dự báo nhu cầu điện sẽ tăng hơn 2% mỗi năm ít nhất đến năm 2045, cao hơn nhiều so với mức tăng trung bình khoảng 0,5%/năm trong giai đoạn 2009-2024.
Chính sức ép này khiến CWIP lan rộng nhanh chóng. Theo rà soát của Reuters từ hàng nghìn trang hồ sơ điều chỉnh giá điện, ít nhất 40 bang tại Mỹ hiện có một hình thức ưu đãi CWIP nào đó, gấp đôi so với khoảng một thập kỷ trước. Nhiều chính sách mới được thông qua chỉ trong vài năm gần đây, đúng thời điểm làn sóng xây dựng trung tâm dữ liệu bùng nổ.
Ví dụ điển hình từ các bang
Tại Missouri, Thống đốc Mike Kehoe năm ngoái đã đảo ngược lệnh cấm CWIP kéo dài 50 năm để đáp ứng nhu cầu điện tăng từ các trung tâm dữ liệu. Arkansas, Kansas, Oklahoma và North Carolina cũng đã áp dụng các điều khoản CWIP từ năm 2024. Văn phòng Thống đốc Kehoe cho rằng CWIP giúp khuyến khích xây dựng nguồn điện mới, đồng thời giảm chi phí tài chính dài hạn cho người tiêu dùng. Theo lập luận này, nếu không có CWIP, hóa đơn điện có thể tăng sốc khi một nhà máy mới đi vào vận hành; còn thu dần trong nhiều năm sẽ giúp người dân đỡ bị choáng bởi một đợt tăng giá lớn.
Tranh cãi và rủi ro
Tuy nhiên, các nhóm bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp công nghiệp cho rằng CWIP thực chất chuyển rủi ro tài chính từ công ty điện lực sang người dùng điện. Nỗi lo này càng lớn khi giá điện tại Mỹ đã tăng khoảng 40% trong 5 năm qua, một phần do chi phí đầu tư khổng lồ vào lưới điện cũ kỹ. Tại những điểm nóng trung tâm dữ liệu như Virginia, Maryland và Pennsylvania, giá điện còn tăng hai chữ số chỉ trong năm qua.
Một ví dụ gây tranh cãi nằm ở Nevada. Công ty NV Energy, thuộc Berkshire Hathaway, đang thu của khách hàng bình quân khoảng 4 USD mỗi tháng để bù chi phí tài chính cho các đường dây truyền tải điện cao áp dự kiến vận hành vào năm 2028. Công ty lập luận rằng dùng CWIP rẻ hơn so với huy động vốn trên Phố Wall, từ đó cuối cùng sẽ tiết kiệm tiền cho người dùng điện. Song, theo Mark Garrett, chuyên gia tư vấn cho Cục Bảo vệ người tiêu dùng Nevada, lợi ích ròng có thể chỉ tương đương mức giảm giá điện 0,1% và phải mất tới 52 năm mới hiện rõ. Nói cách khác, một khách hàng 40 tuổi có thể phải chờ đến năm 92 tuổi mới thấy lợi ích từ mô hình này.
Cơ hội và bài học lịch sử
Đối với các công ty điện lực, làn sóng đầu tư này là cơ hội lớn. Các nhà phân tích Phố Wall mô tả chi tiêu vốn của ngành điện Mỹ là một siêu chu kỳ đầu tư, có thể vượt 1.000 tỷ USD trong 5 năm tới. Đây cũng là nguồn lợi nhuận hấp dẫn, vì các công ty điện lực thường được hưởng tỷ suất lợi nhuận được quản lý trên vốn đầu tư, dao động khoảng 9-12%.
Nhưng lịch sử ngành điện Mỹ cũng đầy những bài học đắt giá. Dự án hai lò phản ứng hạt nhân Vogtle tại Georgia là ví dụ điển hình. Công trình này chậm tiến độ 7 năm, đội vốn lên khoảng 35 tỷ USD, cao hơn gấp đôi so với ước tính ban đầu 14 tỷ USD. Các hộ gia đình tại bang này đã trả khoảng 1.000 USD mỗi hộ cho chi phí CWIP từ năm 2009, trong khi giá điện tăng mạnh. Phản ứng chính trị đã xuất hiện. Tháng 11, cử tri Georgia đã loại hai ủy viên dịch vụ công thuộc đảng Cộng hòa, trong bối cảnh làn sóng phản đối CWIP và chi phí đội lên từ dự án Vogtle.
Theo Reuters, cơ chế CWIP đang trở thành công cụ quan trọng để Mỹ giải quyết bài toán năng lượng, nhưng cũng đặt ra nhiều câu hỏi về công bằng và hiệu quả kinh tế khi gánh nặng chi phí được chuyển trực tiếp lên vai người tiêu dùng.
