Khác với cảnh xếp hàng mua vàng thường thấy mỗi khi giá tăng, những ngày gần đây tại nhiều cửa hàng của Công ty Vàng bạc đá quý Sài Gòn (SJC) và Công ty Vàng bạc đá quý Phú Nhuận (PNJ) trên địa bàn TP Hồ Chí Minh, phần lớn người đến lại là để bán vàng miếng, vàng nhẫn và kim cương. Giá vàng trong nước vừa trải qua cú giảm mạnh và đột ngột nhất từ trước đến nay trong tuần giao dịch 20-25/7, trong khi giá vàng thế giới phục hồi nhẹ, giữ vững vùng hỗ trợ 4.000 USD/ounce.
Làn sóng bán tháo niềm tin
Đằng sau làn sóng bán ra ồ ạt không chỉ là biến động giá. Theo Hội Mỹ nghệ Kim hoàn Đá quý TP Hồ Chí Minh, từ đầu tháng 7 đến nay, khoảng 30 doanh nghiệp kinh doanh kim cương đã tạm ngừng hoạt động. Doanh nghiệp lớn như PNJ áp dụng thời hạn chi trả tiền mua lại sản phẩm lên tới 120 ngày, làm gia tăng lo ngại về thanh khoản và rủi ro tài chính cho người nắm giữ tài sản. Tuy nhiên, đại diện Hội cho rằng tình trạng chậm chi trả mới chỉ xuất hiện tại một số đơn vị, hoạt động mua bán vàng nhìn chung vẫn diễn ra bình thường. Người dân có thể tìm đến các cửa hàng nhỏ uy tín nếu cần thanh khoản ngay.
Bà Trần Thị Ngọc Liên, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 2, cho biết thông tin về một số vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật trong kinh doanh kim cương, đá quý đang được điều tra đã tác động tới tâm lý người tiêu dùng, ảnh hưởng đến giao dịch vàng trang sức và đá quý. Bà khuyến cáo người dân và doanh nghiệp cần tiếp nhận thông tin từ nguồn chính thống, tránh suy diễn hoặc đồng nhất sai phạm của một số cá nhân với toàn bộ thị trường. Nếu tâm lý hoang mang lan rộng, một vấn đề cục bộ về niềm tin có thể bị khuếch đại thành áp lực thanh khoản đối với cả thị trường.
Nguyên nhân sâu xa từ cấu trúc thị trường
Luật sư Thu Hà, Đoàn Luật sư Hà Nội, nhận định vấn đề của thị trường vàng Việt Nam không chỉ nằm ở diễn biến giá. Chúng còn bắt nguồn từ cấu trúc nguồn cung, cơ chế hình thành giá và mức độ minh bạch của chuỗi giao dịch. Khi giá tăng, người dân xếp hàng mua vì lo giá còn tăng; khi giá giảm mạnh, họ lại xếp hàng bán vì sợ tài sản mất giá. Cả hai trạng thái đều bị khuếch đại bởi thị trường thiếu dữ liệu tập trung và không có mức giá tham chiếu đủ thuyết phục. Doanh nghiệp là bên quyết định giá niêm yết và độ rộng chênh lệch giao dịch, trong khi người dân khó kiểm chứng cung cầu thực tế.
Theo Hội Mỹ nghệ Kim hoàn Đá quý TP Hồ Chí Minh, những biến động hiện nay là dấu hiệu cho thấy thị trường đang bước vào cuộc thanh lọc mạnh mẽ. Chỉ doanh nghiệp hoạt động minh bạch, có năng lực tài chính và bảo đảm quyền lợi khách hàng mới có thể duy trì niềm tin và tồn tại. Cơn sóng bán vừa qua là dấu hiệu thị trường có thể bị chấn động bởi cú sốc niềm tin từ một phân khúc liên quan.
Siết chặt quản lý và cuộc đại phẫu
Nghị định 232/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 10/10/2025, đánh dấu bước chuyển quan trọng: cho phép doanh nghiệp và ngân hàng thương mại đủ điều kiện được cấp phép sản xuất vàng miếng mang ký mã hiệu riêng, tham gia xuất nhập khẩu vàng. Nhà nước chuyển từ kiểm soát trực tiếp sang quản lý thông qua tiêu chuẩn, điều kiện cấp phép và giám sát. Doanh nghiệp sản xuất vàng miếng phải có vốn điều lệ tối thiểu 1.000 tỷ đồng, ngân hàng thương mại ít nhất 50.000 tỷ đồng. Hiện đã có 11 hồ sơ đề nghị cấp giấy phép sản xuất vàng miếng, nhưng chưa đồng nghĩa nguồn cung tăng ngay.
Bên cạnh mở rộng nguồn cung, việc làm sạch dòng tiền và nguồn gốc hàng hóa là ưu tiên. Nghị định 232 yêu cầu giao dịch vàng từ 20 triệu đồng trở lên trong một ngày của một khách hàng phải thực hiện qua tài khoản, tạo dấu vết dòng tiền, hỗ trợ quản lý thuế và phòng chống rửa tiền. Từ ngày 9/2/2026, Nghị định 340/2025/NĐ-CP nâng mức xử phạt vi phạm trong kinh doanh vàng lên tới 400 triệu đồng. Tháng 5/2026, một doanh nghiệp tại Thanh Hóa bị xử phạt 180 triệu đồng vì kinh doanh vàng không rõ nguồn gốc. Tại Hà Nội, kiểm tra liên ngành phát hiện tồn tại về hóa đơn điện tử, thanh toán qua tài khoản, niêm yết giá và chế độ báo cáo. Tháng 7/2026, Bộ Công thương lên kế hoạch kiểm tra doanh nghiệp kinh doanh kim khí quý, đá quý theo đề nghị của cơ quan phòng chống rửa tiền.
Tuy nhiên, siết quản lý cần đi cùng cơ chế chuyển tiếp phù hợp. Một lượng lớn vàng và trang sức đã được người dân tích lũy từ nhiều năm trước, khi thói quen lưu giữ hóa đơn chưa phổ biến. Cần phân biệt tài sản tích lũy hợp pháp với hoạt động kinh doanh cố tình che giấu nguồn gốc. Về lâu dài, sản phẩm vàng, kim cương và đá quý cần có mã định danh, thông tin đơn vị sản xuất, hàm lượng và chứng thư kiểm định; dữ liệu phải kết nối giữa doanh nghiệp, thuế, hải quan và quản lý thị trường. Sàn giao dịch vàng quốc gia đang được nghiên cứu có thể tạo giá tham chiếu tập trung, công khai dữ liệu cung cầu và chuẩn hóa điều kiện giao nhận. Nếu nguồn cung hạn chế, sản phẩm thiếu chuẩn chung và dữ liệu chưa liên thông, sàn vàng chỉ thay đổi nơi giao dịch mà chưa giải quyết căn nguyên. Chỉ khi thị trường đứng vững trước cả cơn sốt mua lẫn làn sóng bán, cuộc đại phẫu mới thật sự thành công.
