Ngành điện Thái Lan từ lâu đã tồn tại một nghịch lý: hệ thống vừa có công suất dư thừa vượt mức cần thiết, vừa tiếp tục ký thêm hợp đồng mua điện mới. Theo Quy hoạch phát triển điện lực Thái Lan (PDP), ngưỡng dự phòng mục tiêu là 14-19% nhu cầu phụ tải cực đại, nhưng thực tế lại khác xa.
Công suất dư thừa và tranh cãi chi phí
Dữ liệu từ Cơ quan Phát điện Thái Lan (EGAT) cho biết tổng công suất lắp đặt năm 2022 đạt 49.150 MW, trong khi đỉnh phụ tải chỉ ở mức 32.255 MW. Khoảng cách lớn này làm bùng nổ tranh cãi. Các nhóm nghiên cứu độc lập và chuyên gia năng lượng cho rằng người dân phải trả tiền cho các hợp đồng mua điện không cần thiết, thông qua các khoản thanh toán bảo đảm công suất cho nhà sản xuất điện, dù nhà máy có phát điện hay không.
Tuy nhiên, cơ quan quản lý nhìn nhận khác. Với nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu và sản xuất công nghiệp, Thái Lan cho rằng chi phí dự phòng hiện rõ trên hóa đơn, nhưng thiệt hại từ khủng hoảng điện chỉ xuất hiện khi hệ thống mất khả năng đáp ứng. Nếu hệ thống chỉ cân bằng cung cầu, một nhà máy lớn ngừng hoạt động hoặc nhu cầu tăng bất thường có thể gây thiếu điện ngay.
Chuyển sang chỉ số LOLE
Dự thảo Quy hoạch phát triển điện lực 2024-2040 của Thái Lan đề xuất chuyển từ tỷ lệ công suất dự phòng sang chỉ số LOLE (thước đo xác suất thiếu điện). Theo tiêu chí mới, LOLE không được vượt quá 0,7 ngày mỗi năm, tương đương khoảng 17 giờ trong tổng số 8.760 giờ vận hành.
Malaysia đối mặt nhu cầu tăng vọt từ trung tâm dữ liệu
Tại Malaysia, thách thức đến từ tốc độ gia tăng nhu cầu điện. Chính phủ cảnh báo nhu cầu có thể tăng nhanh hơn dự báo do làn sóng đầu tư trung tâm dữ liệu và AI. Riêng tại bang Johor, công suất trung tâm dữ liệu được phê duyệt hoặc đang triển khai đã đạt gần 1,3 GW vào cuối năm 2024, tăng từ chỉ 10 MW hồi đầu năm 2021.
Theo Tập đoàn Điện lực Quốc gia Malaysia (TNB), tiêu thụ điện từ các trung tâm dữ liệu trong chín tháng đầu năm 2025 tăng gấp ba lần so với cùng kỳ năm trước, kéo nhu cầu điện thương mại toàn hệ thống tăng 7,7% - trong khi tiêu thụ công nghiệp và dân dụng đều giảm. Đây là lần đầu một phân khúc đơn lẻ trở thành động lực chính của tăng trưởng phụ tải, vượt qua sản xuất công nghiệp truyền thống.
Bộ trưởng Chuyển đổi Năng lượng Fadillah Yusof cho biết: “Nhu cầu điện từ các trung tâm dữ liệu có thể lên tới 12,9 GW vào năm 2030 và 20,9 GW vào năm 2040 - tức là chỉ riêng phân khúc này có thể tiêu thụ lượng điện tương đương toàn bộ công suất hệ thống hiện tại của Malaysia.”
Bài học cho Việt Nam
Câu chuyện của Malaysia có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam, khi những động lực mới như trung tâm dữ liệu, AI hay xe điện đang khiến các dự báo phụ tải trở nên khó khăn gấp bội. Khoảng cách giữa nhu cầu đã ký kết trên giấy và nhu cầu thực tế đang tiêu thụ có thể thu hẹp nhanh hơn bất kỳ dự báo nào.
