Đề xuất phân bổ thuế VAT mới: Cơ hội cho các địa phương khó khăn
Bộ Tài chính vừa đưa ra đề xuất sửa đổi cách phân bổ số thu thuế giá trị gia tăng (VAT), hướng tới việc tăng cường nguồn lực cho nhiều địa phương, đặc biệt là các vùng trung du, miền núi và Đồng bằng sông Cửu Long. Động thái này nhằm tạo thêm dư địa để các địa phương mở rộng đầu tư hạ tầng, bảo đảm an sinh xã hội và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng.
Thay đổi căn bản trong tiêu chí phân bổ
Tại dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Tài chính đề xuất sửa tiêu chí phân bổ cho từng địa phương theo hướng "chỉ chia khoản còn lại sau hoàn thuế", với tỷ lệ phân chia tối đa 30% tổng thu thuế VAT. Điểm đáng chú ý là việc phân chia sẽ gắn với sức mua của người tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ cuối cùng thay vì căn cứ vào nơi sản xuất như trước đây.
Theo đó, hệ thống phân chia sẽ dựa trên ba nhóm tiêu chí chính được tính bằng điểm:
- Dân số: Chiếm khoảng 65% tổng điểm, phản ánh quy mô tiêu dùng thực tế.
- Diện tích tự nhiên: Chiếm khoảng 15%, xét đến yếu tố địa lý và quản lý lãnh thổ.
- GRDP bình quân đầu người: Chiếm khoảng 20%, với ưu tiên cho các địa phương có GRDP thấp hơn.
Dữ liệu tính toán sẽ căn cứ vào số liệu dân số, diện tích và GRDP do cơ quan thống kê công bố của năm liền trước, đảm bảo tính minh bạch và cập nhật.
Tác động rõ rệt đến nguồn thu địa phương
Theo tính toán sơ bộ, nhiều địa phương trung du, miền núi và Đồng bằng sông Cửu Long như Điện Biên, Cao Bằng, Lai Châu, Đồng Tháp, Cà Mau có thể tăng nguồn thu thuế VAT từ 0,6 đến 3 lần so với hiện nay. Nguồn lực tăng thêm này sẽ giúp các địa phương này mở rộng đầu tư hạ tầng, bảo đảm an sinh xã hội và thu hẹp chênh lệch phát triển với các vùng khác.
Ngược lại, một số địa phương có quy mô thu lớn như Hà Nội, TP HCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Bắc Ninh, Khánh Hòa, Tây Ninh sẽ giảm tỷ lệ hưởng thuế này từ 0,3 đến 0,6 lần. Tuy nhiên, mức giảm này được bù đắp bằng điều chỉnh các khoản thu khác hoặc bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương, nhằm đảm bảo ổn định tài chính cho các địa phương này.
Khắc phục bất cập của cơ chế cũ
Đề xuất mới phần nào khắc phục được bất cập của cách phân chia theo nơi sản xuất như trước, khi nguồn thu chỉ tập trung chủ yếu tại các địa phương có nhiều doanh nghiệp lớn như TP HCM, Hà Nội, Hải Phòng, Đồng Nai. Trong khi đó, nhiều tỉnh miền núi, vùng khó khăn có nguồn thu rất hạn chế dù vẫn phát sinh tiêu dùng đáng kể.
Hiện nay, thuế giá trị gia tăng (VAT) từ hàng nhập khẩu do ngân sách trung ương hưởng 100%. Còn nguồn thu từ sản xuất, dịch vụ trong nước - chiếm hơn 14% tổng thu ngân sách Nhà nước - được phân chia giữa ngân sách trung ương và địa phương theo tỷ lệ do Quốc hội quyết định.
Theo Bộ Tài chính, cách chia cũ chỉ có số ít địa phương thực hiện chia sẻ nguồn thu VAT với ngân sách trung ương, trong khi trung ương phải đảm nhận toàn bộ chi hoàn thuế. Giai đoạn 2021-2025, số hoàn thuế giá trị gia tăng chiếm khoảng 25,7% tổng thu, bình quân khoảng 160.000 tỷ đồng mỗi năm.
Tăng tỷ lệ hưởng thuế cho ngân sách trung ương
Theo phương án mới, ngân sách trung ương dự kiến hưởng khoảng 70% tổng thu VAT, cao hơn mức 62,3% theo cơ chế cũ. Điều này tạo dư địa để trung ương thực hiện các nhiệm vụ chiến lược, liên vùng, an ninh - quốc phòng và điều tiết vĩ mô.
"Cơ chế cũng thiết kế theo hướng chia sẻ lợi ích và rủi ro, tức là khi nguồn thu tăng hoặc giảm, trung ương và địa phương cùng hưởng hoặc cùng chia sẻ", Bộ Tài chính nhấn mạnh.
Phù hợp với thông lệ quốc tế
Nhà điều hành cho rằng việc điều chỉnh này phù hợp thông lệ quốc tế. Nhiều quốc gia hiện phân chia thuế giá trị gia tăng dựa trên thu ròng và tiêu chí dân số, tiêu dùng. Ví dụ:
- Nhật Bản phân chia 29,5% theo tỷ lệ tiêu dùng.
- Hàn Quốc phân bổ 13,27% tổng thu thuế quốc gia.
- Trung Quốc nâng dần tỷ lệ lên 46% từ năm 2016.
- Đức phân chia 49,5% theo dân số.
Đề xuất của Bộ Tài chính không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn thể hiện sự quan tâm đến công bằng trong phân phối nguồn lực, hướng tới phát triển bền vững và cân bằng giữa các vùng miền trên cả nước.
