Áp lực từ biến động năng lượng toàn cầu thúc đẩy điều chỉnh thuế
Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới đang chịu tác động mạnh từ các xung đột địa chính trị, đặc biệt là căng thẳng leo thang giữa Mỹ, Israel và Iran tại Trung Đông, Bộ Tài chính đã trình dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về điều chỉnh mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu. Theo tờ trình, xung đột quân sự này đã khiến giá dầu mỏ và khí đốt tăng cao, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ gián đoạn nguồn cung xăng dầu toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường trong nước và gia tăng áp lực lên công tác điều hành giá cũng như kiểm soát lạm phát.
Diễn biến phức tạp và các biện pháp ứng phó
Báo cáo từ Bộ Công Thương cho thấy, từ đầu tháng 3/2026, tình hình căng thẳng tiếp tục leo thang khi Iran cảnh báo nhắm mục tiêu vào tàu của Mỹ và Israel tại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển dầu mỏ. Mặc dù Iran tuyên bố không đóng cửa eo biển này, nhưng rủi ro địa chính trị đối với chuỗi cung ứng năng lượng đã tăng đáng kể. Hậu quả là nhiều quốc gia đã triển khai các biện pháp ứng phó khẩn cấp, bao gồm tạm dừng xuất khẩu xăng và dầu diesel, giảm công suất hoặc tạm ngừng hoạt động tại các nhà máy lọc dầu, cũng như dừng ký kết hợp đồng mới. Một số quốc gia Trung Đông cũng thu hẹp hoạt động sản xuất dầu khí.
Cơ quan Thương mại và Phát triển của Liên hợp quốc (UNCTAD) đã cảnh báo rằng việc gián đoạn eo biển Hormuz có thể khiến giá năng lượng và lương thực toàn cầu tăng mạnh, làm gia tăng chi phí sinh hoạt, đặc biệt đối với các nhóm dân cư dễ bị tổn thương. Ở trong nước, công tác điều hành giá xăng dầu được thực hiện bám sát diễn biến thị trường thế giới theo tinh thần Nghị quyết số 36/NQ-CP ngày 6/3/2026 của Chính phủ, nhưng áp lực tăng giá vẫn diễn ra liên tục và ở mức cao.
Tình hình giá cả trong nước và các biện pháp can thiệp
Cụ thể, tại kỳ điều hành ngày 7/3/2026, giá xăng RON95-III đã tăng 4.707 đồng/lít (tương đương 21,07%), trong khi dầu diesel tăng 7.202 đồng/lít (tương đương 31,26%) so với kỳ trước. Đến ngày 9/3/2026, giá dầu thô Brent và WTI đều vượt ngưỡng 108 USD/thùng, tiếp tục đẩy giá cơ sở xăng dầu trong nước lên cao. Trước áp lực này, Chính phủ đã chỉ đạo sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu để hạn chế tốc độ tăng. Trong kỳ điều hành ngày 10/3/2026, mức chi từ Quỹ bình ổn được thực hiện ở mức cao, từ 4.000 đến 5.000 đồng/lít đối với các mặt hàng xăng dầu, nhằm hỗ trợ thị trường và giảm tác động lan tỏa đến sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân.
Tuy nhiên, diễn biến giá thế giới tiếp tục phức tạp, có thời điểm giảm nhưng sau đó lại tăng mạnh trở lại. Đến kỳ điều hành ngày 19/3/2026, giá xăng RON95-III đã lên khoảng 30.690 đồng/lít, dầu diesel lên khoảng 33.420 đồng/lít, cho thấy áp lực điều hành giá trong nước vẫn rất lớn. Mặc dù đã sử dụng Quỹ bình ổn, nhưng trước xu hướng giá thế giới tiếp tục ở mức cao, Bộ Tài chính cho rằng cần có thêm các giải pháp về chính sách tài khóa, trong đó có điều chỉnh thuế, nhằm góp phần hạ nhiệt giá trong nước.
Đề xuất giảm thuế và tác động dự kiến
Đáng chú ý, Kết luận số 14-KL/TW ngày 20/3/2026 của Bộ Chính trị đã yêu cầu xem xét sử dụng ngay các công cụ chính sách tài khóa như thuế, phí để bảo đảm ổn định nguồn cung, giảm thiểu biến động tăng giá nhiên liệu trong nước, qua đó hạn chế tác động tiêu cực đến sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đề xuất xây dựng Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu theo trình tự, thủ tục rút gọn nhằm rút ngắn thời gian ban hành và sớm đưa chính sách vào thực tiễn.
Theo dự thảo, mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng (trừ etanol) và nhiên liệu bay được đề xuất giảm xuống còn 1.000 đồng/lít; dầu diesel xuống còn 500 đồng/lít trong thời gian Nghị quyết có hiệu lực. Sau thời gian này, mức thuế sẽ quay trở lại áp dụng theo Nghị quyết số 109/2025/UBTVQH15 đến hết ngày 31/12/2026. Bộ Tài chính cho biết, thuế bảo vệ môi trường hiện chiếm khoảng 6,7% trong cơ cấu giá cơ sở xăng dầu, và việc điều chỉnh trong khung cho phép là giải pháp khả thi, có thể triển khai nhanh, đồng thời bảo đảm phù hợp với quy định pháp luật hiện hành.
Với phương án giảm thuế như đề xuất, giá bán lẻ xăng có thể giảm tương ứng khoảng 1.080 đồng/lít (đã bao gồm thuế giá trị gia tăng), trong khi dầu diesel và nhiên liệu bay có thể giảm khoảng 540 đồng/lít. Tuy nhiên, Bộ Tài chính lưu ý rằng mức giảm cụ thể còn phụ thuộc vào diễn biến giá xăng dầu thành phẩm trên thị trường thế giới.
Tác động đến kinh tế vĩ mô và ngân sách nhà nước
Về tác động đối với kinh tế vĩ mô, theo tính toán của Cục Thống kê, việc điều chỉnh thuế bảo vệ môi trường sẽ góp phần kiềm chế lạm phát. Cụ thể, CPI tháng 3/2026 có thể tăng khoảng 1,63 điểm phần trăm so với trước khi xảy ra xung đột Trung Đông; CPI quý I/2026 tăng khoảng 0,43 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước; CPI bình quân năm 2026 dự kiến tăng khoảng 1,35 điểm phần trăm. Mức tăng này thấp hơn so với kịch bản giữ nguyên thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu (khoảng 1,4 điểm phần trăm), qua đó góp phần giảm áp lực lạm phát.
Bên cạnh đó, việc giảm thuế dự kiến làm giảm thu ngân sách nhà nước khoảng 1.790 tỷ đồng mỗi tháng (đã bao gồm giảm thu thuế giá trị gia tăng). Tuy nhiên, theo Bộ Tài chính, tác động này có thể được bù đắp một phần từ nguồn thu dầu thô trong trường hợp giá thế giới tăng, đồng thời thông qua các giải pháp tăng cường quản lý thu, chống thất thu, chuyển giá, trốn thuế và tiết kiệm chi ngân sách.
Kết luận và triển vọng
Dự thảo Nghị quyết cũng đề xuất thời gian áp dụng từ khi ban hành đến hết ngày 30/6/2026 và cho phép Chính phủ chủ động điều chỉnh thời gian hiệu lực trong trường hợp cần thiết, nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong điều hành trước biến động nhanh của thị trường xăng dầu thế giới. Theo Bộ Tài chính, việc điều chỉnh thuế bảo vệ môi trường lần này vừa bảo đảm đúng thẩm quyền, phù hợp với khung pháp lý hiện hành, vừa là công cụ điều tiết linh hoạt, hiệu quả nhằm góp phần ổn định thị trường xăng dầu, hỗ trợ sản xuất, kinh doanh, giảm áp lực chi tiêu đối với người dân, đồng thời duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và kiểm soát lạm phát trong năm 2026.
