Xung đột Iran đẩy giá phân bón tăng vọt, đe dọa an ninh lương thực toàn cầu
Xung đột tại Iran đang gây ra những hạn chế nghiêm trọng về nguồn cung phân bón thiết yếu, đẩy giá tăng vọt và làm dấy lên cảnh báo về nguy cơ mất an ninh lương thực trên phạm vi toàn cầu. Tình hình này diễn ra trong bối cảnh Eo biển Hormuz, một tuyến đường thủy chiến lược, bị gián đoạn nghiêm trọng kể từ khi chiến sự bùng phát.
Gián đoạn vận tải và tác động đến giá cả
Theo Liên Hợp Quốc, khoảng 1/3 thương mại phân bón vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu đi qua Eo biển Hormuz. Tuyến đường này hiện gần như tê liệt, với lưu thông bị gián đoạn và nhiều tàu bị trúng đạn khi đi qua hoặc ở gần khu vực. Kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran hôm 28/2, giá phân bón, phần lớn được sản xuất tại Trung Đông, đã tăng vọt.
Chris Lawson, Phó Chủ tịch phụ trách thông tin thị trường và giá tại CRU, cho biết: "Việc Eo biển Hormuz gần như bị cắt đứt đồng nghĩa một phần lớn thương mại toàn cầu không thể lưu thông. Chúng tôi ước tính khoảng 30% nguồn cung xuất khẩu hiện không thể tiếp cận thị trường, bao gồm Ả Rập Xê Út, Qatar, Bahrain và cả Iran." Iran là nhà sản xuất phân bón nitơ quan trọng và một trong những nước xuất khẩu lớn nhất thế giới.
Hợp đồng tương lai phân bón có thanh khoản thấp hơn so với các hàng hóa khác, khiến giá cả kém minh bạch. Tuy nhiên, các nhà phân tích trong ngành chia sẻ với CNBC rằng giá urê hạt giao FOB tại Ai đã tăng lên khoảng 700 USD/tấn, so với mức 400 - 490 USD trước khi chiến tranh nổ ra. Trong một báo cáo, Oxford Economics cho biết, giá urê và amoniac đã tăng lần lượt khoảng 50% và 20% kể từ khi xung đột bắt đầu. Các loại phân bón khác như kali và lưu huỳnh cũng tăng giá.
Nguy cơ đối với năng suất nông nghiệp
Chuỗi cung ứng phân bón rất dài và phức tạp. Nếu nông dân không thể tiếp cận đủ urê, năng suất cây trồng chắc chắn sẽ giảm. Nitơ là dưỡng chất quan trọng nhất cho cây trồng phát triển, và theo Dawid Heyl, đồng quản lý danh mục chiến lược Tài nguyên thiên nhiên toàn cầu tại Ninety One, phân bón nitơ như urê đang ở tâm điểm khủng hoảng Trung Đông.
"Bạn có thể bỏ qua một vụ bón kali, có thể bỏ qua một vụ photphat, nhưng không thể bỏ qua một vụ nitơ", ông Heyl nhấn mạnh. Khi nông dân bán cầu Bắc chuẩn bị bước vào mùa bón phân, tình trạng thiếu hụt nguồn cung lại trùng với chu kỳ nhu cầu tăng cao. Urê là yếu tố quan trọng trong quá trình phát triển của các loại cây như ngô, lúa mì, cải dầu và nhiều loại rau quả.
Ông Heyl cho biết: "Có mối tương quan trực tiếp giữa lượng nitơ bón vào và năng suất thu hoạch. Đó là lý do tôi lo ngại về cuộc khủng hoảng này hơn so với thời điểm xung đột Nga - Ukraine bùng phát cách đây bốn năm." Tình hình hiện nay có thể còn tồi tệ hơn, vì nó có thể ảnh hưởng đến năng suất nông nghiệp trên diện rộng và với các cây trồng chủ lực như ngô.
Tác động rộng hơn so với xung đột Nga - Ukraine
Sarah Marlow, Giám đốc toàn cầu về định giá phân bón tại Argus, đồng tình rằng khủng hoảng Trung Đông sẽ tác động lớn hơn đến thị trường phân bón so với xung đột Nga - Ukraine. Bà cho biết: "Gần 50% lượng lưu huỳnh giao dịch toàn cầu đến từ khu vực này, với urê là khoảng một phần ba, còn amoniac gần 25%. Đây là tác động rất lớn vì nó ảnh hưởng tới nhiều nhà sản xuất cùng lúc."
Các quốc gia bị ảnh hưởng bao gồm Ả Rập Xê Út, Kuwait, Qatar, Iran và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Thị trường lưu huỳnh vốn đã căng thẳng trước đó, nay càng thiếu hụt khi nhiều cơ sở sản xuất phải ngừng hoạt động và hàng hóa không thể xuất khẩu. Sản xuất phân bón cũng chịu ảnh hưởng do thiếu kho lưu trữ và việc đóng cửa một số cơ sở năng lượng tại Trung Đông.
Đầu tháng này, QatarEnergy thông báo sẽ dừng sản xuất urê sau khi ngừng sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Trong khi đó, Trung Quốc, một nhà xuất khẩu phân bón lớn, cũng áp đặt hạn chế xuất khẩu để bảo vệ thị trường trong nước khỏi tình trạng thiếu hụt.
Nỗi lo an ninh lương thực toàn cầu
Ông Heyl cho biết, thị trường bước vào năm 2026 với lượng dự trữ lương thực cơ bản khá cao, giúp tạo "vùng đệm" trước các cú sốc nguồn cung. Tuy nhiên, ông cảnh báo: "Nếu năng suất nông nghiệp giảm khoảng 5% trong năm nay, có thể chưa dẫn đến nạn đói, nhưng chắc chắn sẽ gây lạm phát lương thực." Các quốc gia đang phát triển sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề hơn, vì những nước nghèo thường dễ tổn thương hơn trước các cú sốc như vậy.
Ngay cả Mỹ cũng không hoàn toàn miễn nhiễm. Theo Viện Phân bón Mỹ, khoảng 1/3 lượng phân bón nitơ, photphat và kali sử dụng tại nước này là nhập khẩu. Ông Heyl nói: "Giá phân bón tăng sẽ gây áp lực lạm phát cho nông dân." Gián đoạn vận tải biển do xung đột tại Iran đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với an ninh lương thực trong nước và toàn cầu, đòi hỏi sự quan tâm và hành động khẩn cấp từ cộng đồng quốc tế.
