Đồng bằng sông Cửu Long: Thách thức từ sản lượng lớn nhưng giá trị thấp
Đồng bằng sông Cửu Long, với điều kiện tự nhiên ưu đãi như đất đai màu mỡ và hệ thống sông ngòi dày đặc, từ lâu đã được xem là trung tâm sản xuất nông nghiệp hàng đầu của Việt Nam. Hàng năm, hàng triệu nông dân trong vùng tạo ra khối lượng nông sản khổng lồ, phục vụ cả nhu cầu tiêu dùng nội địa lẫn xuất khẩu ra thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, đằng sau những con số sản lượng ấn tượng đó lại tồn tại một nghịch lý đáng suy ngẫm: sản lượng tăng trưởng nhưng giá trị gia tăng vẫn còn thấp. Nhiều ngành hàng nông sản vẫn chủ yếu dừng lại ở khâu bán thô hoặc sơ chế đơn giản, trong khi thị trường thiếu ổn định và người nông dân thường xuyên phải đối mặt với những rủi ro về giá cả bấp bênh.
Hiện tượng "được mùa mất giá" và những hệ lụy kéo dài
Những hiện tượng như "được mùa mất giá", "giải cứu nông sản", hay việc mở rộng diện tích sản xuất theo phong trào rồi lại phải chặt bỏ khi thị trường đảo chiều không còn là câu chuyện nhất thời. Chúng phản ánh một vấn đề sâu xa hơn: sản xuất nông nghiệp của chúng ta vẫn thiếu sự tổ chức ở cấp độ vùng nguyên liệu.
Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, khi thị trường quốc tế ngày càng đòi hỏi khắt khe về chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và tính bền vững, việc hình thành các vùng nguyên liệu có tổ chức đã trở thành một yêu cầu chiến lược cấp thiết đối với nền nông nghiệp Việt Nam.
Diện tích lớn chưa đủ để tạo nên sức mạnh cạnh tranh
Tại nhiều địa phương thuộc Đồng bằng sông Cửu Long, diện tích sản xuất của các ngành hàng nông nghiệp đã đạt đến quy mô rất lớn: vùng lúa lên đến hàng trăm nghìn hecta, vùng cây ăn trái hàng chục nghìn hecta, và các vùng nuôi trồng thủy sản tập trung với sản lượng khổng lồ. Tuy nhiên, diện tích lớn không đồng nghĩa với việc đã hình thành một vùng nguyên liệu thực sự theo nghĩa hiện đại.
Trên thực tế, phần lớn sản xuất vẫn do các hộ nông dân thực hiện một cách riêng lẻ, manh mún. Chẳng hạn, một vùng nguyên liệu lúa rộng lớn nhưng thiếu tổ chức sẽ tạo ra sản phẩm không đồng nhất về chất lượng. Trong mô hình sản xuất phân tán này, mỗi hộ nông dân tự chọn giống cây trồng, tự quyết định quy trình canh tác, lịch thời vụ và cách thức tiêu thụ sản phẩm.
Hệ quả là, dù cùng sản xuất một loại nông sản nhưng chất lượng, kích cỡ và tiêu chuẩn kỹ thuật giữa các hộ vẫn có sự chênh lệch đáng kể. Khi các doanh nghiệp cần nguồn nguyên liệu ổn định, họ buộc phải thu gom từ nhiều nơi khác nhau, tốn kém chi phí kiểm soát chất lượng nhưng vẫn khó đảm bảo tính đồng nhất cần thiết.
Ngược lại, khi nông dân thu hoạch cùng một thời điểm mà không gắn kết với nhu cầu thực tế của thị trường, cung sẽ tăng đột ngột và kéo theo giá cả giảm sâu. Do đó, điểm nghẽn của nông nghiệp Việt Nam hiện nay không còn nằm ở việc mở rộng diện tích, mà là ở khả năng tổ chức sản xuất ở quy mô vùng nguyên liệu một cách bài bản.
Những quan niệm chưa đầy đủ về vùng nguyên liệu
Khái niệm "vùng nguyên liệu" tuy được nhắc đến nhiều trong thời gian gần đây, nhưng trên thực tế vẫn tồn tại không ít cách hiểu chưa thật sự đầy đủ:
- Thứ nhất, nhiều người cho rằng chỉ cần có diện tích lớn trồng cùng một loại cây là đã hình thành vùng nguyên liệu. Thực tế, diện tích lớn chỉ là điều kiện cần. Nếu sản xuất vẫn phân tán, giống không đồng nhất, quy trình kỹ thuật khác biệt và thời điểm thu hoạch không được điều phối hợp lý, thì sản phẩm của cả vùng vẫn khó đáp ứng được yêu cầu khắt khe của công nghiệp chế biến và xuất khẩu.
- Thứ hai, có quan điểm cho rằng chỉ cần doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm là đã tạo ra vùng nguyên liệu. Bao tiêu là một mắt xích quan trọng, nhưng nếu nông dân không được tổ chức thành những cộng đồng sản xuất có kỷ luật, doanh nghiệp vẫn sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc kiểm soát chất lượng và sản lượng ổn định.
- Thứ ba, vùng nguyên liệu thường bị xem là câu chuyện riêng của ngành nông nghiệp. Trên thực tế, nó liên quan chặt chẽ đến nhiều lĩnh vực khác như quy hoạch đất đai, hệ thống giao thông, thủy lợi, logistics, công nghiệp chế biến, thương mại và cả hạ tầng dữ liệu phục vụ công tác quản lý sản xuất.
Yêu cầu cấp thiết: Xây dựng vùng nguyên liệu có tổ chức
Một vùng nguyên liệu có tổ chức không chỉ đơn thuần là nơi cùng trồng một loại cây hay nuôi một đối tượng trên diện tích lớn, mà phải là một hệ thống sản xuất được quản trị theo chuỗi giá trị. Trong đó, nông dân không còn sản xuất riêng lẻ mà được tổ chức thông qua các hợp tác xã hoặc cộng đồng sản xuất, giúp thống nhất về giống, quy trình kỹ thuật, lịch thời vụ và tiêu chuẩn chất lượng.
Hợp tác xã đóng vai trò trung tâm trong việc điều phối sản xuất, kiểm soát chất lượng, tập hợp sản lượng và liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp. Để hình thành vùng nguyên liệu đúng nghĩa, chúng ta cần có các điều kiện đồng bộ như:
- Quy hoạch ổn định gắn liền với nhu cầu thị trường.
- Hợp tác xã đủ năng lực quản trị và điều hành.
- Doanh nghiệp tham gia một cách thực chất ngay từ khâu đầu vào.
- Hệ thống tiêu chuẩn và truy xuất nguồn gốc minh bạch, đáng tin cậy.
- Vai trò kiến tạo của Nhà nước thông qua đầu tư hạ tầng, xây dựng cơ chế liên kết và hệ thống dữ liệu quản lý hiệu quả.
Khi những yếu tố này hội tụ đầy đủ, vùng sản xuất mới thực sự trở thành nền tảng vững chắc cho chuỗi giá trị nông sản hiện đại, bền vững.
Trường hợp điển hình: Sầu riêng Đồng Tháp và bài học cho cả nước
Sầu riêng của tỉnh Đồng Tháp nói riêng và cả nước nói chung có tiềm năng rất dồi dào, nhưng cần được phát triển trong khuôn khổ của một vùng nguyên liệu có tổ chức. Nếu mô hình sản xuất phân tán, manh mún tiếp tục kéo dài, nông nghiệp Việt Nam sẽ phải đối mặt với nguy cơ suy giảm lợi thế cạnh tranh khi thị trường ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn chất lượng.
Nông sản sẽ tiếp tục vướng mắc ở khâu nguyên liệu thô với giá trị thấp, và người nông dân vẫn là đối tượng phải gánh chịu những rủi ro lớn nhất. Ngược lại, khi các vùng nguyên liệu có tổ chức được hình thành, nông nghiệp có thể chuyển mình từ tập trung vào sản lượng sang chú trọng nâng cao giá trị.
Điều này sẽ giúp hình thành các chuỗi liên kết bền vững giữa nông dân và doanh nghiệp, đồng thời nâng cao vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế thông qua chất lượng, sự ổn định và độ tin cậy của toàn bộ chuỗi cung ứng.
Kết luận: Một bước chuyển tư duy cần thiết
Nhìn dài hạn, vùng nguyên liệu có tổ chức không chỉ đơn thuần là một mô hình sản xuất mới, mà còn là một bước chuyển quan trọng về tư duy phát triển nông nghiệp. Đó là sự chuyển dịch từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất có tổ chức, từ tư duy chạy theo sản lượng sang tư duy tạo ra giá trị gia tăng, và từ cách làm manh mún sang liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và Nhà nước.
Khi những chuyển biến tích cực này diễn ra, nông nghiệp Việt Nam sẽ không chỉ được biết đến bởi khả năng sản xuất quy mô lớn, mà còn bởi năng lực cung ứng những nguồn nguyên liệu ổn định, chất lượng cao, đáp ứng được các chuẩn mực ngày càng khắt khe của thị trường toàn cầu.
Và khi ấy, những cánh đồng, vườn cây hay vùng nuôi trồng thủy sản của chúng ta sẽ không chỉ là nơi tạo ra sản lượng, mà sẽ thực sự trở thành nền tảng vững chắc để hình thành các chuỗi giá trị nông sản hiện đại, bền vững và có sức cạnh tranh cao trên trường quốc tế.
LÊ HÀ LUÂN - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp.
