Tây Nguyên đang tập trung phát triển các ngành hàng chủ lực mang lại giá trị xuất khẩu lớn cho Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều loại cây trồng, đặc biệt là sầu riêng, đang phải đối mặt với vấn đề nghiêm trọng về nhiễm Cadimi – một kim loại nặng độc hại thường tồn tại trong quặng kẽm và phân bón hóa học như DAP, NPK. Nguyên nhân chính được xác định là do thói quen bón phân hóa học quá mức trong thời gian dài.
Ba vấn đề lớn của đất canh tác Tây Nguyên
Ông Phạm Văn Duy, Chủ tịch Viện Phát triển công nghệ thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam, nhấn mạnh rằng chất lượng đất là yếu tố quyết định trực tiếp đến năng suất, chất lượng cây trồng và khả năng xuất khẩu nông sản. Theo ông, đất canh tác tại Tây Nguyên hiện đang gặp ba vấn đề lớn.
Thứ nhất là tình trạng chai hóa đất. Việc lạm dụng phân bón hóa học, chất kích thích tăng trưởng và thuốc diệt cỏ đã làm suy kiệt hệ sinh thái đất, khiến các chất hữu cơ bị mất đi. Đất bị vôi hóa và kết tủa, làm cây trồng không thể hấp thụ dinh dưỡng theo quy trình sinh học tự nhiên. Ông Duy cho biết: "Khi đất đã chai hóa, chất lượng nông sản bị ảnh hưởng rõ rệt. Ví dụ, sầu riêng có thể bị sượng hoặc thối ruột từ bên trong."
Thứ hai là tình trạng nhiễm kim loại nặng, đặc biệt là Cadimi. Việc sử dụng phân bón hóa học trong thời gian dài mà không có biện pháp xử lý phù hợp khiến cây trồng hấp thụ và tích lũy Cadimi trong sản phẩm, dẫn đến không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu. Hiện nay, không chỉ châu Âu, Bắc Mỹ mà cả thị trường Trung Quốc cũng kiểm soát rất chặt các chỉ tiêu an toàn này.
Thứ ba là vòng đời và thời gian sinh trưởng của cây trồng bị rút ngắn. Khi canh tác theo hướng lạm dụng hóa chất, cây có thể cho năng suất nhanh trong ngắn hạn nhưng tuổi thọ giảm mạnh, nhiều loại cây chỉ còn khoảng 30-50% so với trước đây. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế lâu dài của người nông dân. Các loại cây như cây có múi, cà phê đều ghi nhận sự suy giảm đáng kể về thời gian sinh trưởng bền vững.
Ông Duy nhấn mạnh: "Nếu không có giải pháp canh tác thông minh và bền vững, nông nghiệp sẽ khó phát triển lâu dài. Không chỉ ảnh hưởng đến năng suất, mà còn tác động trực tiếp đến thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Khi vi phạm các tiêu chuẩn về đất, dư lượng và chất lượng, việc tiếp cận các thị trường lớn như Trung Quốc sẽ ngày càng khó khăn."
Thực tế, nhiều vườn cây như chanh dây hay sầu riêng khi kiểm nghiệm đã bị trả về vì dư lượng thuốc. Ông Duy cho rằng không phải nông dân không biết, mà họ buộc phải chọn cách cứu cây trước mắt. Cái mất lớn nhất không chỉ là một lô hàng, mà là niềm tin từ thị trường quốc tế.
Nỗ lực cải tạo đất từ các mô hình thử nghiệm
Bên cạnh những vùng đất màu mỡ, nhiều nơi thiếu nước và đất xấu đang là thách thức lớn. Anh Hà Văn Đức, đại diện Hợp tác xã Nông nghiệp IRV tại Đắk Lắk, chia sẻ về khu đất rộng vài chục héc-ta đang oằn mình vì khô hạn. Khu vực này chủ yếu là đất cát pha, thuộc nhóm đất xám phù sa cổ. Anh Đức, một kỹ sư nông nghiệp, đã liều nhận canh tác 41ha trên vùng đất trơ trọi, khô cằn. Anh tâm sự: "Muốn sản xuất hiệu quả thì bắt buộc phải có quá trình cải tạo đất bài bản, vì đất nghèo dinh dưỡng, hàm lượng hữu cơ thấp. Đồng thời cần hệ thống hạ tầng, đặc biệt là nguồn nước. Nhưng hợp tác xã vẫn đang gặp nhiều hạn chế."
Trên hành trình tìm kiếm sinh kế bền vững, anh Đức đã tìm hiểu về công nghệ sinh học mới. Qua một nhóm Zalo về canh tác nông nghiệp, anh được chị Thanh Tâm giới thiệu giải pháp sinh học hữu cơ. Anh thử nghiệm trên diện tích nhỏ và kết quả khiến anh ngạc nhiên. "Khi sử dụng sản phẩm hữu cơ sinh học Bồ Đề, chỉ sau một thời gian ngắn, đất đã thay đổi màu sắc, chuyển sang màu nâu, tơi xốp hơn. Cây xanh hơn, lá dày và khỏe, màu xanh đậm hơn so với những khu vực không sử dụng," anh Đức nói.
Anh Đậu Chí Thanh, Chủ nhiệm Hợp tác xã Nông nghiệp hệ sinh thái Đắk Lắk, cũng quyết tâm "khai hoang" một vùng đất cằn cỗi mới tại phường Ea Kao, Đắk Lắk. Mảnh đất sỏi đá vốn không phù hợp cho cây ăn trái, nhưng anh đã đánh liều khởi nghiệp với 500 gốc chanh leo. Anh Thanh chia sẻ: "Đất tốt thì ai làm cũng dễ có kết quả. Nhưng đất khó mà làm được, thì đó mới là giá trị thật. Tôi không đi tìm sự dễ dàng, tôi đi tìm một mô hình có thể nhân rộng cho nông dân."
Nhìn từ xa, giàn chanh leo phủ xanh cả triền đồi. Tuy nhiên, có nơi cây phát triển bình thường, có nơi quả nhỏ, còi cọc. Đặc biệt, khu vực đất xấu nhất, trơ sỏi đá, nghèo hữu cơ lại là nơi cây phát triển tốt nhất nhờ thử nghiệm sản phẩm hữu cơ sinh học. Anh Thanh cho biết, trước đây đất nghèo, nước nhiễm phèn nặng, cây dễ bị nấm bệnh và côn trùng tấn công. Đất chai cứng, thoát nước kém, rễ phát triển yếu. Bài toán khó nhất là làm sao giữ nguyên tắc "không hóa chất" mà vẫn sống được bằng nông nghiệp.
Anh Thanh đã áp dụng sản phẩm hữu cơ sinh học Bồ Đề trên diện rộng. Kết quả, đất bắt đầu tơi xốp trở lại, có "sự sống". Rễ cây khỏe hơn, phát triển mạnh. Sâu bệnh giảm rõ rệt, không cần can thiệp nhiều. Anh đã tìm thấy hướng đi mang lại năng suất, lợi nhuận cao và lan tỏa với bà con trong vùng.
Sầu riêng Tây Nguyên và nỗi lo dư lượng Cadimi
Sầu riêng là một trong những cây trồng chủ lực mang lại nguồn lợi nhuận hàng triệu đô cho Tây Nguyên. Tuy nhiên, vài năm qua, ngành sầu riêng chịu nhiều thiệt hại do dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Nhiều lô hàng bị cảnh báo và trả về vì nhiễm Cadimi. Giai đoạn 2023-2024, khoảng 30 lô sầu riêng xuất sang Trung Quốc bị cảnh báo do hàm lượng Cadimi vượt ngưỡng. Đến năm 2025, tình trạng nhiều container bị trả về với cùng nguyên nhân. Các chuyên gia cho rằng Cadimi tích tụ trong đất từ phân bón và môi trường canh tác, sau đó được cây hấp thụ và tồn dư trong quả.
Anh Ma Hoa, chủ vườn sầu riêng 2ha với 400-500 cây, đang "rung chuông vàng" để cây đậu trái tốt hơn. Anh chỉ cho chúng tôi thấy những gốc rễ bị nấm, ẩm rễ, vàng lá và cây suy kiệt dinh dưỡng. Anh sử dụng sản phẩm hữu cơ sinh học Bồ Đề thử nghiệm cùng một số loại thuốc khác. Mục đích chính là phục hồi cây và cải thiện năng suất. Sản phẩm được dùng cả tưới gốc và phun lá. "Sau một thời gian áp dụng, các cây có dấu hiệu phục hồi nhất định, tuy nhiên còn cần đánh giá thêm," anh Ma Hoa nói.
Những bức ảnh cũ cho thấy gốc cây khô mục, vỏ bong tróc, lá đổi màu. Nhưng hiện tại, những gốc sầu riêng được tưới sản phẩm hữu cơ sinh học Bồ Đề đang dần hồi sinh. Đất quanh gốc tơi xốp, sẫm màu trở lại, lá trổ xanh dày và hoa buông dày trên cành.
Những vấn đề về đất canh tác ở Tây Nguyên cho thấy nông nghiệp không thể phát triển bền vững nếu nền tảng đất đai bị suy yếu. Từ thực trạng đến các mô hình thử nghiệm, vẫn còn nhiều câu hỏi về hiệu quả lâu dài và hướng đi phù hợp cho từng vùng trồng.
