Nông nghiệp Việt Nam vượt bão, xuất khẩu lập kỷ lục bất chấp khủng hoảng toàn cầu
Trong bối cảnh thế giới liên tiếp đối mặt với những cơn bão khủng hoảng, từ đại dịch Covid-19 đến biến đổi khí hậu và xung đột địa chính trị, nông nghiệp Việt Nam đã chứng minh sức chống chịu phi thường, không chỉ vững vàng mà còn vươn lên mạnh mẽ, thiết lập những kỷ lục xuất khẩu ấn tượng.
Hành trình vượt khó và những con số biết nói
Năm 2020, khi đại dịch Covid-19 bùng phát toàn cầu, gây suy thoái kinh tế và đứt gãy chuỗi cung ứng, nông nghiệp Việt Nam vẫn duy trì đà tăng trưởng với kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 41 tỉ USD, tăng 2,5% so với năm 2019. Đây là khu vực duy nhất tăng trưởng dương, trong khi nhiều ngành khác, đặc biệt là dịch vụ, rơi vào trì trệ.
Đến năm 2021, dù các biện pháp giãn cách xã hội được áp dụng nghiêm ngặt tại Việt Nam, gây trở ngại cho sản xuất và vận chuyển, xuất khẩu nông sản vẫn tăng trưởng 15%, đạt cột mốc kỷ lục 48,6 tỉ USD. Sự linh hoạt trong điều chỉnh phương thức logistics và ứng dụng thương mại điện tử đã giúp các mặt hàng như rau quả, gạo, cà phê, tôm, đồ gỗ giữ vững và mở rộng thị trường.
Khó khăn chồng chất khi thế giới đối mặt với nắng nóng, khô hạn, xâm nhập mặn do biến đổi khí hậu, cùng cuộc khủng hoảng Biển Đỏ đầu năm 2024 khiến chi phí logistics tăng 150%. Tuy nhiên, nông nghiệp Việt Nam lại tạo ra kỳ tích mới: kim ngạch xuất khẩu đạt 53 tỉ USD năm 2023 và lên đến 62 tỉ USD năm 2024. Nhiều mặt hàng như gạo, rau quả, cà phê ghi nhận giá trị xuất khẩu cao nhất từ trước đến nay.
Câu lạc bộ tỉ USD ngày càng đông đúc và những bước nhảy vọt
Các mặt hàng nông sản không ngừng lập kỷ lục, với câu lạc bộ tỉ USD ngày càng mở rộng. Hồ tiêu lần đầu quay lại với kim ngạch gần 1,7 tỉ USD năm 2025. Trái dừa, từng bán đầy vỉa hè Sài Gòn, nay vươn lên mang về tỉ USD và trở thành thương hiệu được ưa chuộng toàn cầu.
Nổi bật nhất là sầu riêng: trong vòng 5 năm, kim ngạch xuất khẩu tăng từ 116 triệu USD lên hơn 3,2 tỉ USD năm 2024, tương đương mức tăng 28 lần. Gạo lần đầu đạt sản lượng trên 9 triệu tấn và kim ngạch 5,7 tỉ USD năm 2024. Cà phê vượt 9 tỉ USD năm 2025, thủy sản trên 11 tỉ USD và gỗ trên 17 tỉ USD, tạo nên những cột mốc đáng nhớ trong năm được đánh giá là khó khăn nhất.
Vai trò trụ đỡ và định hướng tương lai
Nông nghiệp Việt Nam là lĩnh vực duy nhất duy trì xuất siêu trong 5 năm liên tiếp, từ 6,4 tỉ USD năm 2021 lên 21 tỉ USD năm 2025, tăng 3,2 lần. Thặng dư từ nông nghiệp đã trực tiếp gánh đỡ cho sự thâm hụt nhập siêu của các ngành khác, khẳng định vai trò trụ đỡ của nền kinh tế.
Ông Lê Minh Hoan, nguyên Bộ trưởng Bộ NN-PTNT, chia sẻ: "Phải nhìn nền nông nghiệp là một cấu trúc kinh tế - xã hội, không chỉ là ngành kinh tế đơn lẻ. Đây là ngành kinh tế bao trùm, đem lại thu nhập cho hàng chục triệu con người."
TS Đặng Kim Sơn, Chủ tịch Hiệp hội DN ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao, nhấn mạnh: "Trong 40 năm đổi mới, lĩnh vực nông nghiệp, nông dân và nông thôn chưa bao giờ làm chúng ta thất vọng. Khu vực này luôn là trụ đỡ cho nền kinh tế và dân tộc." Ngành nông nghiệp đang hướng tới mục tiêu mới: cột mốc 100 tỉ USD trong vài năm tới.
Thách thức và cơ hội trong bối cảnh mới
Dù đạt thành tựu lớn, nông nghiệp Việt Nam tiếp tục đối mặt với thách thức như xung đột Trung Đông làm tăng giá dầu và đe dọa chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, "trong nguy có cơ", nhiều chuyên gia nhận định nhu cầu lương thực toàn cầu tăng cao tạo cơ hội mở rộng thị trường. Ví dụ, Philippines có thể nhập khẩu gạo vượt kế hoạch 3,8 triệu tấn năm 2026, và các thị trường truyền thống như châu Phi, Malaysia cũng có xu hướng tương tự.
Xuất khẩu tôm cho thấy tín hiệu tích cực khi mở rộng sang thị trường Úc, chiếm 65-70% thị phần nhập khẩu tại đây. Rau quả có cơ hội vượt Thái Lan trở thành nguồn cung lớn nhất vào Trung Quốc, với mục tiêu chạm mốc 10 tỉ USD sau kỷ tích 8,5 tỉ USD năm 2025.
Hoàn thiện quy trình sản xuất để vươn xa
Để duy trì tăng trưởng, nông nghiệp Việt Nam cần hoàn thiện quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe. Các rào cản như quy định Bảo tồn động vật có vú biển từ Mỹ, thẻ vàng IUU từ châu Âu, và yêu cầu về dư lượng chất cấm đòi hỏi sự thay đổi trong đánh bắt và canh tác.
Ông Nguyễn Quý Dương, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, khuyến nghị doanh nghiệp tăng cường kiểm tra hàng hóa trước xuất khẩu và chủ động nắm bắt quy định mới. Thị trường Trung Quốc cũng không còn dễ tính, với các vụ tồn dư chất trên sầu riêng buộc nông dân điều chỉnh quy trình sản xuất.
TS Đặng Kim Sơn kiến nghị tăng cường đầu tư cho nông nghiệp: "Đầu tư của xã hội cho nông nghiệp hiện nay rất mỏng manh. Cần 'chăm cây từ gốc' để trụ đỡ nền kinh tế vững mạnh." GS-TS Bùi Chí Bửu đề xuất chiến lược gắn kết nông dân và doanh nghiệp trong chuỗi giá trị bền vững, như tăng tỷ lệ lúa bán theo hợp đồng từ 10% hiện nay.
Theo các chuyên gia, nông nghiệp Việt Nam đang chuyển mình sang giá trị gia tăng cao, bền vững và xanh, đảm bảo cạnh tranh lâu dài trên thị trường quốc tế. Trên từng mảnh vườn, cái ao, sức sống của hàng chục triệu hộ nông dân tiếp tục là niềm tin cho sự phát triển căn cơ của chiến lược "tam nông".
