Nông nghiệp Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn, đưa đất nước từ thiếu lương thực trở thành trung tâm cung ứng nông sản toàn cầu. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng sản lượng và khai thác tài nguyên đang bộc lộ nhiều giới hạn. Giá trị gia tăng chưa cao, xuất khẩu thô còn phổ biến, áp lực lên đất, nước và môi trường ngày càng lớn, trong khi khả năng kiểm soát thị trường và các khâu giá trị cao trong chuỗi cung ứng còn hạn chế.
Thành tựu và thách thức
Năm 2025, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt hơn 70 tỷ USD, với 10 ngành hàng xuất khẩu trên 1 tỷ USD. Việt Nam đứng đầu thế giới về sản lượng và xuất khẩu nhiều mặt hàng như gạo, cà phê, hồ tiêu, điều, rau quả và thủy sản. Tuy nhiên, phần lớn giá trị vẫn nằm ở khâu nguyên liệu thô, trong khi các khâu chế biến sâu, logistics, thương hiệu và phân phối toàn cầu lại chiếm giá trị cao nhất.
Cà phê là một ví dụ điển hình. Việt Nam là nước xuất khẩu cà phê lớn, nhưng chủ yếu là cà phê nhân thô. Giá trị gia tăng cao nhất thuộc về công nghệ chế biến, thương hiệu và mạng lưới phân phối quốc tế. Tình trạng tương tự cũng diễn ra ở nhiều ngành hàng khác, với tổn thất sau thu hoạch trên 10% do hạn chế về bảo quản, logistics lạnh và chế biến.
Áp lực lên tài nguyên và môi trường
Mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên đang tạo áp lực lớn lên nền tảng phát triển lâu dài. Đồng bằng sông Cửu Long, vùng sản xuất trọng điểm, đang chịu tác động của sụt lún, xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu. Đất đai suy giảm chất lượng, nguồn nước căng thẳng, hệ sinh thái tự nhiên bị suy thoái. Một nền nông nghiệp bền vững không thể tiếp tục tăng trưởng bằng cách làm nghèo đất, cạn nước và suy kiệt hệ sinh thái.
Cuộc cạnh tranh mới trên thị trường toàn cầu
Thế giới đang chuyển từ cạnh tranh sản lượng sang cạnh tranh về tiêu chuẩn, công nghệ, dữ liệu và năng lực tổ chức thị trường. Các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản siết chặt yêu cầu về phát triển bền vững, chống phá rừng, phát thải carbon và an toàn thực phẩm. Các quy định như EUDR, ESG đang tạo ra luật chơi mới, khiến lợi thế lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên ngày càng thu hẹp.
Công nghệ chiến lược như gene, trí tuệ nhân tạo, robot, công nghệ sinh học và dữ liệu lớn đang thay đổi toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp. Nhưng công nghệ chỉ là công cụ, không thể thay thế nền tảng thực chất. Blockchain không thể thay thế hệ thống truy xuất thiếu tin cậy, AI không bù đắp được logistics lạc hậu, dữ liệu lớn vô dụng nếu thiếu vùng nguyên liệu ổn định và thị trường bền vững.
Hướng đi mới cho nông sản Việt Nam
Việt Nam cần chuyển từ tư duy tăng sản lượng sang tăng giá trị, từ khai thác tài nguyên sang phát triển xanh và bền vững, từ sản xuất phân tán sang tổ chức chuỗi giá trị tích hợp theo chuẩn quốc tế. Mục tiêu là chuyển từ vị thế "quốc gia xuất khẩu nông sản" sang "quốc gia tổ chức thị trường nông sản".
Để làm được điều này, cần xây dựng các nền tảng thực chất: vùng nguyên liệu chuẩn hóa, công nghiệp chế biến sâu, logistics lạnh quy mô lớn, hệ thống truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy, dữ liệu chuỗi cung ứng đồng bộ và hệ sinh thái doanh nghiệp dẫn dắt thị trường. Đồng thời, phải làm chủ các công nghệ chiến lược như gene, sinh học, AI, robot, và các giải pháp phục hồi đất, tái tạo hệ sinh thái, nông nghiệp carbon thấp.
Quá trình hiện đại hóa không thể tách rời tri thức bản địa, kinh nghiệm canh tác truyền thống và đặc điểm sinh thái từng vùng. Nền nông nghiệp hiện đại của Việt Nam phải được xây dựng trên chính điều kiện sinh thái, văn hóa canh tác và tri thức của người Việt. Đất không chỉ là tư liệu sản xuất, mà còn là sinh kế, làng quê và nền tảng văn hóa ổn định xã hội.
Vị thế quốc gia trong tương lai
Con đường nông sản Việt Nam không chỉ là câu chuyện của ngành nông nghiệp, mà còn là câu chuyện về năng lực phát triển quốc gia trong thế giới tái cấu trúc chuỗi giá trị và quyền lực thị trường. Quốc gia nào làm chủ công nghệ, dữ liệu, tiêu chuẩn và thị trường sẽ nắm phần giá trị cao nhất. Một nền nông nghiệp mạnh không chỉ tạo ra tăng trưởng kinh tế, mà còn giữ được đất cho thế hệ sau, sinh kế cho nông dân, hệ sinh thái cho đất nước và vị thế Việt Nam trong trật tự cạnh tranh mới.
Bài viết của TS. Nguyễn Quang Tin, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
