Hành trình đưa giống lúa ST đổi đời cho nông dân miền Tây
Một ngày đầu năm, cuộc gọi từ kỹ sư Hồ Quang Cua, nhà khoa học của nông dân, đã thúc giục chúng tôi lên đường: "Các cháu sắp xếp đi vựa lúa miền Tây đi, đang vào vụ thu hoạch, chứ năm sau chẳng biết bác có sức mấy mà đi nữa?". Không chần chừ, chúng tôi vượt hơn nghìn cây số từ Hà Nội vào Cần Thơ, rồi rong ruổi theo ông xuống An Giang và Cà Mau. Dù lâu rồi không về vùng xa xôi này, hôm nay ông lại khỏe lạ kỳ, cười sảng khoái khi thấy bà con nông dân hân hoan vác từng bao thóc nặng trĩu ra xe, quên hết mệt nhọc.
Thắng lớn trên cánh đồng Đông Hòa, An Giang
Vượt qua những con đường lắt léo men theo kênh rạch, chúng tôi vào ấp Thịnh Tây A, xã Đông Hòa, tỉnh An Giang. Người dân ùa đến chào đón ông Cua với những gương mặt sạm đen vì nắng gió nhưng rạng rỡ niềm vui. Tại mảnh ruộng rộng 3,3 ha của anh Nguyễn Văn Trường, máy gặt đập liên hợp đang làm việc hết công suất để thu hoạch những luống cuối cùng. Anh Trường hào hứng khoe: "Lần đầu tiên con thắng lớn như năm nay. Chi phí thuốc và phân giảm, mưa đến sớm, đất ít nhiễm mặn nên lúa chín đều, hạt ít lép, sáng chắc". Ông Cua rút thuốc mời mọi người, hít một hơi dài rồi cười thoải mái, nhìn ra cánh đồng thẳng cánh cò bay.
Nơi đây từng trồng lúa hai vụ với năng suất thấp, chi phí cao, nhưng 5 năm trở lại đây, bà con đã đổi đời nhờ chuyển sang giống lúa ST. Anh Trường chia sẻ: "Năm nay gieo sạ, phân bón ít hơn mà thu hoạch tăng 15%, kỷ lục đó chú". Niềm vui ấy như tiếp thêm sức mạnh cho "cha đẻ" gạo ST, người đã nghiên cứu giống lúa có gene chịu mặn, rút ngắn ngày sạ, phù hợp thổ nhưỡng vùng đất nhiễm mặn.
Mô hình lúa-tôm: Hệ sinh thái bền vững
Anh Trần Hoàng Giang, một trong những hộ đầu tiên trồng lúa ST ở Đông Hòa, cho biết so với lúa mùa truyền thống giá chỉ 4.000–5.000 đồng/kg, giống ST mang lại giá trị cao hơn hẳn, đặc biệt là ST25. Nhờ được hướng dẫn "cầm tay chỉ việc" từ kỹ sư Cua, bà con dần làm chủ kỹ thuật canh tác. Mảnh ruộng 2,7 ha của anh cho năng suất 700–750 kg/công ngay vụ đầu, và quan trọng hơn, rơm rạ sau thu hoạch trở thành thức ăn tự nhiên cho ao tôm, giúp tôm con nhanh lớn, cải tạo môi trường.
Anh Giang nhấn mạnh: "Vùng lúa-tôm này hầu như không dùng thuốc hóa học, chủ yếu theo hướng hữu cơ để bảo vệ môi trường. Đất tốt thì tôm khỏe, lúa cũng tốt hơn". Kế bên, anh Trần Thanh Thế hồ hởi khoe với ông Cua: "Năng suất đạt khoảng 1 tấn/công, sau khi trừ chi phí, lợi nhuận khoảng 70 triệu đồng/ha. Tết này có 200 triệu đồng để ăn Tết!".
Lan tỏa thành công đến Cà Mau
Trên hành trình, chúng tôi ghé thăm ấp Hai Chong, xã Tây Yên, An Giang, nơi anh Huỳnh Văn Mực vừa thu hoạch lúa và đang thả giống tôm. Gia đình anh là một trong những hộ đầu tiên trồng lúa ST tại địa phương. Anh Mực chia sẻ: "Thuận lợi lớn nhất là giá lúa ST cao, gấp đôi lúa thường, khoảng 10.000 đồng/kg". Mô hình liên kết cho phép ứng giống trước, trừ tiền sau thu hoạch, giúp giảm áp lực vốn ban đầu.
Anh Phan Văn Trung, Tổ trưởng Tổ hợp tác Văn Mực, cho biết từ năm 2017, bà con đã chuyển 100% diện tích sang trồng lúa ST nhờ thấy rõ giá trị. "Từ lúc gặp chú Hồ Quang Cua, bà con được hỗ trợ giống, thuốc sinh học và bao tiêu đầu ra, nên rất yên tâm sản xuất", anh Trung nói. Bình quân mỗi năm, 2,5 ha của gia đình anh Mực mang lại doanh thu gần 200 triệu đồng, còn anh Trung với 1 ha thu về gần 100 triệu đồng.
Sáng kiến canh tác độc đáo ở Cà Mau
Tiếp tục hành trình, ông Cua đưa chúng tôi tới Thới Bình, Cà Mau, nơi bà con áp dụng phương pháp gieo mạ "ném" thay vì cấy truyền thống. Ông Phạm Nhật Tạo, Phó Giám đốc HTX Nông nghiệp Trí Lực, giải thích: sáng kiến này bắt nguồn từ một gia đình gieo mạ muộn, bất ngờ cho thu hoạch tốt. Lúa ném bám đất tốt hơn, nhanh bén rễ, phù hợp vùng đất nhiễm mặn, rút ngắn thời gian sinh trưởng khoảng 2 tuần.
Từ năm 2018, toàn vùng Trí Phải chuyển sang 100% gieo mạ bằng phương pháp "ném", được các nhà khoa học đánh giá cao về hiệu quả thích ứng mặn-phèn. Anh Nguyễn Văn Toàn, Giám đốc kỹ thuật HTX, cho biết năng suất lúa ST tại đây bình quân đạt 700 kg/công, giá bán dao động 8.000–12.000 đồng/kg, cao hơn hẳn lúa truyền thống.
Triển vọng và thách thức
Theo ông Trần Minh Tú, Phó Bí thư Đảng ủy xã An Biên, An Giang, mô hình luân canh tôm-lúa đã phát triển gần 10 năm với diện tích khoảng 24.000 ha, mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Ông nhấn mạnh sự cần thiết của việc đầu tư hạ tầng và thu hút doanh nghiệp để hình thành chuỗi giá trị bền vững.
Ở Cà Mau, ông Nguyễn Trần Thức, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho biết tỉnh đang đối mặt với thách thức từ biến đổi khí hậu và chi phí logistics cao. Tuy nhiên, chất lượng lúa gạo được đánh giá cao nhờ sử dụng ít phân bón. Ông Thức bày tỏ mong muốn sớm đưa giống lúa ST về vùng phía nam Cà Mau, nơi đất nhiễm mặn nặng.
Kỹ sư Hồ Quang Cua khẳng định sẽ tiếp tục nghiên cứu để mang giống lúa mới phù hợp với vùng đất khó khăn này. Với tâm huyết dành trọn đời cho nông nghiệp, ông tin rằng "hạt ngọc" ST sẽ mãi là kế sinh nhai bền vững cho bà con miền Tây, giữ những cánh đồng tíu tít mỗi mùa gặt.
