Từ 'dị nhân' cơ khí đến người hồi sinh 'vàng xanh' chè shan tuyết Tà Xùa

Đứng ở lưng chừng con dốc, trước mắt là những khúc cua tay áo hun hút dẫn lên Tà Xùa – vùng đất được mệnh danh là “thiên đường mây” của Tây Bắc. Lần này, hành trình không phải để săn mây, mà là tìm về bản Bẹ, thung lũng hoang vắng nơi ẩn chứa rừng chè shan tuyết cổ thụ quý giá. Con đường ô-tô nay đã vào tận bản, thay thế cho lối mòn xưa – một sự thay đổi không đến từ phép màu, mà từ sự bền bỉ của người đàn ông mà bạn bè vẫn gọi vui là “dị nhân” Phạm Vũ Khánh.

Hành trình rẽ ngang đầy bất ngờ

Tốt nghiệp Đại học Bách khoa, từng du học Đông Âu và được xem là “bàn tay vàng” của ngành cơ khí ô-tô những năm 1990-2000, Phạm Vũ Khánh bất ngờ rời xưởng máy để bước sang con đường tưởng chừng không liên quan: làm trà xuất khẩu. Trong hành trình ấy, anh có người bạn đồng hành là vợ – chị Nguyễn Thị Thắm, một doanh nhân trà đã có tên tuổi. Sớm nhận ra nghịch lý: Việt Nam đứng đầu thế giới về sản lượng trà nhưng giá bán rẻ, giá trị gia tăng thấp, khiến nông dân chỉ đủ “đỡ đói”. Câu hỏi cứ đeo bám: vì sao đất nước có chè trăm năm tuổi lại chỉ bán được chè “cỏ”?

Giải mã nghịch lý giữa đại ngàn Tây Bắc

Suốt nhiều ngày tháng, Khánh độc hành qua những cánh rừng Tây Bắc. Giữa lúc thị trường mải mê với trà vùng trung du, anh ngược ngàn tìm đến những cây shan tuyết cổ thụ. Khi chạm vào sắc nước vàng như mật ong, thơm dịu mà cân bằng tại Tà Xùa, anh biết mình đã tìm thấy bến đỗ. Chị Thắm cũng rời công việc làm trà xuất khẩu quen thuộc 15 năm để đồng hành cùng chồng trên “hành lộ nan”.

Ở độ cao 1.600m, một cảnh tượng đau lòng hiện ra: những gốc chè “quốc bảo” bị chặt làm củi vì giá bán rẻ rúng. Giữa vùng đất không điện, không đường, người H’Mông sống tách biệt, Khánh bắt đầu bằng học tiếng H’Mông, “ba cùng” với bà con để nói về giá trị của chè shan tuyết cổ thụ. Trà Tà Xùa là món quà của sự khắc nghiệt: chênh lệch nhiệt độ ngày đêm cao, lớp mây mù bao phủ quanh năm khiến búp chè tích tụ nội chất chậm rãi, chắt chiu tinh túy từ đất đá giàu khoáng.

Dựng lại giá trị từ những búp chè di sản

Với sự đồng hành của chính quyền địa phương, tháng 3/2015, Công ty TNHH Trà và Đặc sản Tây Bắc (Tafood) ra đời ngay núi cao. Từ đây, vùng chè được quy hoạch bài bản:

Tafood bao tiêu toàn bộ 75ha chè cổ thụ.
Hướng dẫn bà con hái đúng kỹ thuật, nhận diện đúng giống chè shan tuyết bản địa.
Giữ rừng chè và giá trị của giống chè quý hiếm.

Thương hiệu Shanam ra đời, nghĩa là trà shan tuyết của Việt Nam, đồng hành cùng người H’Mông khai thác “vàng xanh”. Những công nhân người H’Mông đầu tiên không biết chữ được dạy học chữ, thu hái, sao chè, bán hàng, sử dụng máy vi tính.

Bản làng đổi thay, trà lan tỏa

Từ dự án của vợ chồng Khánh-Thắm, bản làng thay đổi:

Con đường bê-tông được đầu tư nối vào bản Bẹ.
Hơn 200 cây chè shan tuyết cổ thụ được công nhận là Cây di sản.
Trà Mây hostel Tà Xùa mọc lên, phục vụ du khách đến với rừng chè di sản và ngắm mây.

Thương hiệu Shanam từ núi cao lan tỏa, trở thành thức uống khiến nhiều người mê đắm, thậm chí được chọn phục vụ các đại biểu Quốc hội. Một số đại biểu chia sẻ sẽ giới thiệu với bạn bè quốc tế loại trà độc đáo này.

Phần thưởng lớn nhất: sinh kế hồi sinh

Phần thưởng lớn nhất cho vợ chồng Khánh không nằm ở lợi nhuận, mà ở những sinh kế hồi sinh trên tay người H’Mông. Khi cây chè khỏe hơn, búp nảy đều, mang về nguồn thu ổn định, bà con tự bảo nhau giữ lấy “mỏ vàng xanh” bền vững. Chọn con đường khó, có lúc họ tưởng phải dừng lại. Khánh bán cả căn biệt thự ở Hà Nội, mang tiền lên núi dựng nhà máy. Để có vị ngọt hậu của trà, anh đã nếm đủ cay đắng, nhưng tình cảm chân chất của bà con H’Mông – vài quả trứng gà, mấy cân gạo nếp – đã giữ chân anh ở lại.

Nhà máy chè nằm sát rừng chè cổ thụ, nơi công nhân và cán bộ đều là người H’Mông, có hợp đồng, bảo hiểm. Máy móc, từ ép bánh đến chế biến, phần lớn do chính Khánh thiết kế, tạo nên những bánh trà Shanam mang hình hài riêng, khác biệt với trà Phổ Nhĩ Trung Quốc, càng để lâu càng lên hương, giá trị nhân theo thời gian.

Gốc xưa chảy vào ngày mới

Sáng tinh mơ, lần theo lối mòn vào núi, rừng chè cổ thụ hiện ra với những gốc xù xì, hai người ôm không xuể. Trên thế giới, chỉ một số quốc gia như Việt Nam, Trung Quốc, Lào còn sở hữu trà shan tuyết cổ thụ – thứ trà kết tinh từ đất, mang dấu ấn vùng miền, quý như báu vật. Việt Nam có diện tích và số lượng chè shan cổ thụ lớn hàng đầu thế giới, nhưng thứ “vàng xanh” ấy vẫn như búp chè non mới hé nụ.

Khánh bộc bạch: “Bán trà Shanam không chạy theo số lượng. Tôi chọn kể câu chuyện của cây chè Việt, bán những giá trị văn hóa, lịch sử và sinh thái đã lắng lại trong từng búp chè. Khi người Việt hiểu và tự hào về trà của mình, lúc đó mới có thể giữ được cây, giữ được nghề lâu dài”.

10 năm trước ở bản Bẹ, nhiều gia đình người H’Mông nghèo đến mức trẻ em không có quần áo mặc. Giờ đây, ngôi nhà khang trang được xây dựng, một số trẻ nghèo khó ngày nào thành công nhân của Shanam, có cuộc sống no đủ. Những cây đào chớm nở dưới mái nhà người H’Mông và rừng chè shan tuyết rạo rực khi xuân về. Đó chính là điều vợ chồng Khánh hướng tới, như dòng chữ in trên phông kỷ niệm 8 năm của Shanam: “Gốc xưa chảy vào ngày mới”.