Trên cùng một cánh đồng, hai mảng màu khác biệt hiện lên rõ rệt. Một bên lúa mọc rậm rạp, được canh tác theo phương thức truyền thống. Bên còn lại, lúa mọc thưa hơn nhưng thẳng hàng, được trồng theo công nghệ mới. Hợp tác xã nông nghiệp Phước Hảo, xã Hưng Mỹ, là đơn vị được Bộ Nông nghiệp và Môi trường chọn để triển khai mô hình canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp trên diện tích 50 ha. Với 46 thành viên tham gia, giống lúa ST24 được sử dụng. Dù thời gian thử nghiệm chưa lâu, nhưng kết quả ban đầu đã rất khả quan.
Hiệu quả vượt trội từ mô hình mới
Lượng lúa giống giảm tới 60%, phân bón giảm 20% so với canh tác truyền thống. Năng suất bình quân đạt từ 7 đến 8 tấn mỗi ha, lợi nhuận tăng khoảng 6 đến 8 triệu đồng mỗi ha. Đây là những con số ấn tượng, mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao
Từ thí điểm kỹ thuật đến cấu trúc kinh tế vùng, Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 đặt mục tiêu hình thành 1 triệu ha lúa với các đặc điểm: giảm 30% chi phí đầu vào, tăng 20% lợi nhuận, giảm phát thải khí nhà kính. Tính đến nay, diện tích thực hiện đã vượt 197% mục tiêu của giai đoạn đầu.
Tại Hội nghị sơ kết dự án sau 2 năm thực hiện do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức tại Cần Thơ, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, khẳng định: Đề án không chỉ là chương trình phát triển sản xuất, mà là bước đi quan trọng trong cơ cấu lại ngành hàng lúa gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long, hướng tới phát triển nông nghiệp xanh, bền vững và có trách nhiệm với môi trường.
Kế thừa từ dự án VnSAT
Đề án không bắt đầu từ một cuộc thử nghiệm mới, mà kế thừa nền tảng kỹ thuật và tổ chức đã được chuẩn bị gần một thập niên. Dự án VnSAT do Ngân hàng Thế giới hỗ trợ, triển khai từ năm 2015 đến 2022, nhằm tái cơ cấu ngành nông nghiệp, tập trung vào lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long và cà phê tại Tây Nguyên. Đây được coi là tiền đề cho Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao sau này. Nói cách khác, đó là sự chuyển đổi từ mô hình kỹ thuật thí điểm sang cấu trúc kinh tế quy mô vùng.
Công nghệ canh tác tiên tiến
Quay trở lại với ruộng lúa chất lượng cao, phát thải thấp, mặt ruộng khô ráo và phẳng hơn hẳn. Thay vì luôn ngập nước như canh tác truyền thống, nông dân áp dụng kỹ thuật tưới nông lộ phơi (AWD). Mặt ruộng thường có những chỗ khô nứt nẻ, nhưng cây lúa lại phát triển rễ sâu, chắc khỏe, năng suất cao hơn, đồng thời giảm lượng phát thải khí nhà kính. Công nghệ mặt phẳng bằng laser cũng được áp dụng, không còn tình trạng chỗ nông chỗ sâu.
Lợi ích thiết thực cho nông dân
Khái niệm giảm phát thải khí nhà kính còn xa lạ với nhiều nông dân, nhưng khi lượng lúa giống giảm tới 60%, lợi nhuận tăng cao, khái niệm đó trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Lượng phân bón giảm đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh giá phân bón tăng vọt 10-15% chỉ sau vài ngày do khủng hoảng tại Eo biển Hormuz. Chi phí sản xuất tăng cao khiến không ít nông dân canh tác truyền thống điêu đứng.
Định giá lại hạt gạo Việt
Cây lúa là thế mạnh truyền thống của Việt Nam, nhưng vai trò của nó trong cơ cấu cây trồng và xuất khẩu nông sản đang suy giảm. Việc định giá lại hạt gạo Việt trở thành yêu cầu cấp thiết. Trước đây, gạo được đong đếm bằng năng suất, sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, thì nay đã mạnh dạn chuyển sang đo thêm bằng lượng phát thải giảm, độ bền đất, tiêu chuẩn ESG (môi trường - xã hội - quản trị) hay dấu chân carbon.
Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An, cho biết công ty đã tiên phong tham gia các mô hình sản xuất lúa phát thải thấp trong khuôn khổ Đề án 1 triệu ha. Đến nay, công ty đã xuất khẩu lô gạo giảm phát thải đầu tiên với sản lượng 500 tấn sang Nhật Bản. Thị trường khó tính này sẵn sàng nhập gạo giá cao hơn nếu đáp ứng đủ yêu cầu. Trong vụ đông xuân 2025-2026, doanh nghiệp tiếp tục mở rộng sản xuất lúa phát thải thấp trên toàn bộ các cánh đồng liên kết ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Quy mô đủ lớn để thay đổi thị trường
Việt Nam đang thử nghiệm một dự án có quy mô đủ lớn để biến thay đổi kỹ thuật thành thay đổi thị trường. Nếu đạt được mục tiêu 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vào năm 2030, đây có thể là một trong những dự án lớn nhất thế giới về cây lúa. Nó không chỉ là hình mẫu để mở rộng sang các loại cây trồng khác, mà còn là con đường để các quốc gia khác nhìn vào trong bối cảnh bảo đảm an ninh lương thực đầy thách thức.
Cam kết với môi trường và thương hiệu gạo Việt
Những kết quả bước đầu của Đề án góp phần nâng cao giá trị ngành hàng lúa gạo, phù hợp với cam kết của Việt Nam tại COP26 về đưa phát thải ròng về 0 vào năm 2050, đồng thời xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam theo hướng xanh - sạch - chất lượng - bền vững.
Tiêu điểm: Định giá lại hạt gạo
- Bài toán lợi ích vẫn cần thêm dữ liệu
- Tháo gỡ những nút thắt
