Thách thức nhân lực trong chuyển dịch năng lượng: Doanh nghiệp dẫn đầu đào tạo
Quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc mạnh mẽ, với hàng loạt dự án năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió và hệ thống quản lý thông minh được triển khai. Tuy nhiên, một điểm nghẽn ngày càng rõ rệt đang nổi lên: sự thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực kỹ thuật. Câu hỏi không còn là "có làm hay không", mà là "ai sẽ làm" khi các dự án này cần người vận hành.
Nhu cầu nhân lực tăng vọt và khoảng cách đào tạo
Theo nghiên cứu của GIZ và NewClimate công bố năm 2025, riêng lĩnh vực quang điện (điện mặt trời) có thể cần tới khoảng 200.000 lao động trong giai đoạn từ 2030 đến 2035. Con số này là rất lớn trong bối cảnh hiện tại, khi hệ thống đào tạo trong nước vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển nhanh chóng của ngành. Đáng chú ý, nhu cầu này mới chỉ tính riêng các vị trí trực tiếp như lắp đặt, vận hành và bảo trì hệ thống điện mặt trời, chưa bao gồm các vai trò liên quan đến tự động hóa, điều khiển hay quản lý năng lượng.
Bài toán nhân lực trong ngành năng lượng không còn đơn thuần là "đào tạo thêm", mà đòi hỏi một sự tái cấu trúc toàn diện cách thức đào tạo. Trong nhiều năm, chuyển dịch năng lượng thường được nhìn nhận như một bài toán về công nghệ: phát triển pin mặt trời hiệu suất cao, tối ưu hệ thống lưu trữ, hay xây dựng lưới điện thông minh. Tuy nhiên, thực tế đang cho thấy một chiều cạnh khác: công nghệ có thể mua được, nhưng con người thì không thể "nhập khẩu" nhanh chóng.
Doanh nghiệp chủ động trong đào tạo nhân lực
Trong bối cảnh đó, một xu hướng đang dần hình thành: doanh nghiệp không chờ đợi hệ thống giáo dục thay đổi, mà chủ động tham gia vào quá trình đào tạo. Schneider Electric là một ví dụ điển hình. Thay vì chỉ dừng lại ở vai trò cung cấp công nghệ, doanh nghiệp này đang mở rộng sang việc xây dựng hệ sinh thái đào tạo nhân lực, thông qua hợp tác trực tiếp với các trường đại học và cao đẳng.
Mới đây, tại Trường Cao đẳng Công nghệ Thủ Đức, một phòng thực hành chuyên sâu về tự động hóa và năng lượng tái tạo – INET (Industrial Network and Energy Technology LAB) đã được đưa vào vận hành. Đây không đơn thuần là một phòng lab, mà là mô hình thu nhỏ của môi trường làm việc thực tế trong các nhà máy và hệ thống năng lượng hiện đại. Phòng thực hành được trang bị các hệ thống từ điều khiển, truyền động, tự động hóa công nghiệp đến năng lượng mặt trời, đặc biệt là mô hình Hybrid Solar Home.
Sinh viên không chỉ học lý thuyết, mà có thể trực tiếp thao tác trên thiết bị, hiểu cách vận hành hệ thống ngay từ khi còn trên ghế nhà trường. Quan trọng hơn, doanh nghiệp không chỉ tài trợ thiết bị. Họ còn tham gia vào việc xây dựng nội dung giảng dạy và đào tạo giảng viên, yếu tố quyết định để đảm bảo kiến thức không bị "lệch pha" so với thực tế.
Từ mô hình thí điểm đến giải pháp dài hạn
Việc xây dựng các phòng thực hành như INET phản ánh một thay đổi lớn trong cách tiếp cận đào tạo: từ "dạy cái mình có" sang "dạy cái thị trường cần". Tuy nhiên, nếu nhìn rộng hơn, đây mới chỉ là bước khởi đầu. Quy mô thiếu hụt hàng trăm nghìn lao động đòi hỏi những nỗ lực mang tính hệ thống, không chỉ từ một vài dự án đơn lẻ.
Schneider Electric cho biết đang triển khai nhiều chương trình giáo dục tại Việt Nam, với mục tiêu tiếp cận hơn 70.000 sinh viên trong giai đoạn từ 2026 đến 2030, thông qua các sáng kiến như Center of Excellence hay các chương trình đào tạo về phát triển bền vững. Những con số này cho thấy doanh nghiệp đã bắt đầu nhìn nhận đào tạo nhân lực như một phần của chiến lược dài hạn, thay vì hoạt động CSR đơn thuần.
Nếu không giải được bài toán nhân lực, quá trình chuyển dịch năng lượng có thể đối mặt với một nghịch lý: dự án có, công nghệ có, vốn có, nhưng thiếu người để triển khai. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu đạt Net Zero vào năm 2050, nguồn nhân lực không còn là yếu tố hỗ trợ, mà trở thành điều kiện tiên quyết.
Những sáng kiến hợp tác giữa doanh nghiệp và nhà trường, như trường hợp của Schneider Electric và Trường Cao đẳng Công nghệ Thủ Đức, cho thấy một hướng đi rõ ràng: kéo thực tế vào giảng đường, rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu. Nhưng để giải được bài toán ở quy mô hàng trăm nghìn lao động, cần nhiều hơn những mô hình thí điểm. Đó là câu chuyện của chính sách, của hệ thống giáo dục, và của cả thị trường lao động.
Chuyển dịch năng lượng, xét đến cùng, không chỉ là câu chuyện thay đổi nguồn điện. Đó là câu chuyện thay đổi con người vận hành hệ thống năng lượng và đây mới là thách thức lớn nhất.
