Siêu dự án thủy điện Motuo khởi công
Dự án siêu đập thủy điện Motuo (Mặc Thoát) trên sông Yarlung Tsangpo tại Tây Tạng đã chính thức khởi công. Với tổng vốn đầu tư lên đến 168 tỷ USD, công trình này được kỳ vọng sẽ giải quyết cơn khát năng lượng sạch và áp lực khan hiếm nước tại các trung tâm công nghiệp lớn của Trung Quốc. Tuy nhiên, siêu dự án đang phải đối mặt với nhiều hoài nghi từ giới khoa học quốc tế về rủi ro địa chất và tác động môi trường.
Từ 'tháp nước' đến 'tháp điện' châu Á
Cao nguyên Tây Tạng từ lâu được mệnh danh là 'tháp nước' của châu Á, cung cấp nước ngọt cho hàng tỷ người dân dọc các hệ thống sông lớn. Hiện nay, Trung Quốc đang chuyển đổi vùng đất này thành 'tháp điện' khổng lồ nhằm phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế và cắt giảm khí thải carbon. Siêu dự án thủy điện Motuo là trọng tâm của kế hoạch này, bao gồm hệ thống 5 nhà máy điện bậc thang trên đoạn sông Yarlung Tsangpo.
Khi hoàn thành, công trình dự kiến đạt sản lượng kỷ lục 300 Terawatt giờ (TWh) điện mỗi năm, gấp 3 lần công suất của đập Tam Hiệp - nhà máy thủy điện lớn nhất thế giới hiện nay. Sản lượng này thậm chí vượt tổng sản lượng thủy điện ròng của toàn bộ nước Mỹ trong năm 2024. Dự án đã được phê duyệt vào tháng 12/2024 và khởi công từ tháng 7/2025, dự kiến vận hành trước năm 2035. Đây là bước đi chiến lược giúp Trung Quốc hiện thực hóa cam kết trung hòa carbon và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
Rủi ro địa chất và cảnh báo từ chuyên gia
Theo chuyên trang khoa học Live Science, bên cạnh lợi ích kinh tế, siêu dự án Motuo gây lo ngại sâu sắc về an toàn địa chất. Khu vực Tây Tạng và vành đai Himalaya là một trong những vùng có hoạt động địa chấn phức tạp nhất hành tinh, do sự va chạm giữa các mảng kiến tạo Ấn Độ và Á-Âu. Đoạn sông Yarlung Tsangpo chảy qua huyện Mặc Thoát nằm trên các hệ thống đứt gãy hoạt động mạnh, từng ghi nhận nhiều trận động đất trên 7 độ Richter.
Nhiều chuyên gia địa chất cảnh báo việc tích trữ khối lượng nước khổng lồ có thể thay đổi áp suất thủy tĩnh, dẫn đến nguy cơ kích thích địa chấn do hồ chứa (RIS). Trọng lượng của hàng tỷ mét khối nước đè lên các vết đứt gãy địa chất có thể làm gia tăng tần suất và cường độ động đất. Sự kết hợp giữa địa hình dốc đứng, sạt lở đất do băng tan và hoạt động địa chấn có thể đe dọa tính bền vững của thân đập. Một khi xảy ra sự cố vỡ đập dây chuyền, hậu quả sẽ là thảm họa sóng thần đối với vùng hạ lưu.
Về mặt môi trường, tác động sinh thái được dự báo rất nghiêm trọng. Việc ngăn sông sẽ giữ lại phần lớn phù sa màu mỡ, vốn là nguồn dinh dưỡng cho các vùng đồng bằng nông nghiệp phía dưới. Khi phù sa bị giữ lại, xói mòn bờ sông và sạt lở đất ở hạ lưu sẽ diễn ra nhanh hơn. Môi trường sinh thái của nhiều loài động thực vật thủy sinh quý hiếm tại vùng cao nguyên cũng đứng trước nguy cơ bị cô lập và tuyệt chủng.
Tác động đến các quốc gia hạ nguồn
Sông Yarlung Tsangpo sau khi chảy qua lãnh thổ Trung Quốc đổi tên thành sông Brahmaputra, dòng sông huyết mạch nuôi sống hàng trăm triệu người dân tại Ấn Độ và Bangladesh. Siêu đập thủy điện ở thượng nguồn khiến các quốc gia hạ nguồn lo ngại về mất an ninh nước và an ninh quốc phòng. Dòng sông không chỉ cung cấp nước sinh hoạt, tưới tiêu mà còn là huyết mạch giao thông và kinh tế của vùng Đông Bắc Ấn Độ.
Live Science nhận định rằng khi nắm quyền kiểm soát dòng chảy, Trung Quốc sẽ sở hữu một công cụ địa chính trị mạnh mẽ. Thượng nguồn có thể tích nước vào mùa khô gây hạn hán nhân tạo, hoặc xả lũ khẩn cấp trong mùa mưa bão làm trầm trọng thêm ngập lụt ở Ấn Độ và Bangladesh. Việc thiếu số liệu thủy văn minh bạch từ phía Trung Quốc khiến các nước hạ nguồn bị động khi đối phó với thiên tai.
Brian Eyler, chuyên gia thuộc Stimson Center, cho biết: 'Không có dự án nào trên thế giới có quy mô lớn thế này, và cũng không có cái nào tương tự'. Ông nhấn mạnh tính chất độc nhất và tác động quốc tế của công trình. Tenzin Norgay, đại diện của Chiến dịch Quốc tế vì Tây Tạng, khẳng định: 'Họ đang cố gắng chế ngự thiên nhiên'. Nhiều nhà phân tích cho rằng việc xây dựng siêu đập có thể thúc đẩy Ấn Độ xây đập đối trọng, khiến dòng sông Brahmaputra bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Các chuyên gia quốc tế khuyến nghị thiết lập cơ chế giám sát chung, ký kết hiệp ước đa phương về tài nguyên nước và chia sẻ dữ liệu thủy văn theo thời gian thực một cách cởi mở hơn.
