Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 24/5 tuyên bố hòa bình với Iran đã ở rất gần và eo biển Hormuz sẽ sớm được mở lại hoàn toàn. Tuy nhiên, thị trường dường như vẫn giữ thái độ thận trọng. Sau nhiều lần kỳ vọng về một thỏa thuận rồi lại đảo chiều trong vài tháng qua, giới đầu tư không còn phản ứng quá mạnh với các tuyên bố chính trị. Điều họ chờ đợi lúc này không phải là tín hiệu ngoại giao, mà là những dấu hiệu cụ thể cho thấy một thỏa thuận thực sự đã được thực thi.
Trong suốt cuộc xung đột, dù chịu sức ép quân sự rất lớn, Iran vẫn giữ trong tay một đòn bẩy chiến lược quan trọng: eo biển Hormuz. Quốc gia này đã sử dụng xuồng cao tốc, thủy lôi và các dòng máy bay không người lái cải tiến để cản trở hoạt động hàng hải, khiến tuyến vận chuyển huyết mạch của gần 1/5 lượng dầu toàn cầu nhiều lần rơi vào trạng thái tê liệt. Nhưng nếu cuộc chiến thực sự kết thúc và Hormuz mở cửa trở lại, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Bao giờ giá dầu quay lại mức trước chiến sự? Câu trả lời ngắn gọn là: chưa thể sớm. Theo CNN, rất khó để điều đó xảy ra trong năm nay, và thậm chí có thể sẽ không bao giờ trở lại mặt bằng cũ. Ngay cả khi Hormuz chính thức hoạt động bình thường, ngành năng lượng toàn cầu vẫn phải đối mặt với quá trình phục hồi kéo dài và phức tạp.
Giải nút thắt vận tải
Khoảng 166 tàu chở dầu hiện vẫn đang mắc kẹt trong Vịnh Ba Tư, mang theo khoảng 170 triệu thùng dầu. Trước tiên, các tàu này phải lần lượt rời khu vực để tạo không gian cho các tàu rỗng tiến vào, bốc hàng rồi quay trở ra. Với tốc độ di chuyển vốn rất chậm của tàu dầu, việc khôi phục hoàn toàn công suất vận tải có thể mất tới ba tháng.
Giải phóng lượng dầu tồn kho
Trong thời gian chiến sự diễn ra, nhiều nhà sản xuất buộc phải tích trữ dầu vì không thể xuất khẩu. Khi vận chuyển được nối lại, các chuyến hàng đầu tiên nhiều khả năng sẽ lấy từ các kho chứa hiện hữu thay vì tăng sản lượng ngay lập tức. Dù các nhà máy lọc dầu đã chủ động kiểm soát tồn kho để tránh quá tải, lượng dự trữ vẫn cao hơn thông lệ và sẽ làm chậm quá trình đưa sản xuất trở về trạng thái bình thường.
Tái khởi động các mỏ dầu
Đây được giá là giai đoạn phức tạp nhất bởi phần lớn các giếng dầu tại Trung Đông đã bị giảm hoặc dừng khai thác trong thời gian chiến sự. Việc khởi động lại không đơn giản như bật công tắc. Quá trình này đòi hỏi điều chỉnh áp suất, cân bằng lượng nước và khí được bơm vào các giếng, đồng thời tránh nguy cơ sụt giảm áp lực trong tầng chứa dầu - điều có thể dẫn tới phải khoan lại và sửa chữa tốn kém. Do nhiều mỏ dầu trong khu vực có quy mô lớn và nằm sát nhau, việc tái vận hành cũng cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các công ty và giữa các quốc gia.
Sửa chữa hạ tầng bị hư hại
Chiến sự đã gây ảnh hưởng tới nhiều nhà máy lọc dầu, cơ sở khí đốt tự nhiên và một phần hệ thống khai thác dầu. Theo đánh giá của ngành năng lượng, một số hạ tầng trọng yếu có thể mất nhiều năm để sửa chữa hoàn toàn. Bên cạnh đó, khối lượng cần phục hồi là rất lớn. Khoảng 12 triệu thùng dầu thô mỗi ngày cùng 3 triệu thùng sản phẩm lọc dầu tại Trung Đông đã bị gián đoạn - chủ yếu ở Saudi Arabia và Iraq.
Những dấu hỏi lớn phía sau bàn đàm phán
Tất cả kịch bản lạc quan kể trên đều dựa trên giả định rằng chiến tranh đã kết thúc và Eo biển Hormuz không gặp thêm bất kỳ biến cố nào. Nhưng "người tính không bằng trời tính". Lịch sử vài tháng qua đã chứng kiến quá nhiều thỏa thuận hòa bình "hụt", khiến các nhà giao dịch luôn phải giữ giá dầu ở mức cao để phòng ngừa rủi ro. Còn nhớ ngày 18/4, Iran đã đồng ý mở cửa eo biển, nhưng chỉ vài giờ sau, với lý do Mỹ và Israel vi phạm thỏa thuận, họ đã lập tức nổ súng vào các tàu định đi qua. Giới buôn dầu sẽ phải căng mắt theo dõi diễn biến trong vài tuần tới để xem Iran có thực sự buông bỏ quyền kiểm soát eo biển hay không. Nếu có, liệu Tehran có dừng việc thu phí qua đường? Liệu chính quyền Mỹ sẽ tiếp tục cấm vận dầu mỏ Iran, hay sẽ nhượng bộ trước yêu cầu dỡ bỏ phong tỏa của Tehran như một điều kiện tiên quyết cho hòa bình?
Về phía các hãng vận tải, họ cũng cần một sự đảm bảo chắc chắn về an toàn trước khi mạo hiểm đưa tàu trở lại. Ở lần mở cửa chớp nhoáng trước đó, các con tàu vừa vội vã lao ra thì đã phải lập tức quay đầu khi nhận được cảnh báo nguy hiểm. Song song đó là gánh nặng chi phí bảo hiểm. Các công ty bảo hiểm hàng hải đã đẩy mức phí lên tới hàng nghìn phần trăm và họ sẽ không dại gì hạ phí khi tình hình vẫn như "chảo lửa". Việc Iran từng đe dọa thả thủy lôi và ép các tàu phải đi theo lộ trình chỉ định (nếu được phép) càng khiến các hãng tàu không dám đánh cược với rủi ro.
Giá xăng dầu sẽ đi về đâu?
Giới đầu tư đã nhiều lần cố gắng thiết lập một mức giá sàn mới cho dầu thô, nhưng kể từ giữa tháng 3, giá dầu chưa bao giờ giảm xuống dưới 94 USD/thùng. Chốt phiên thứ Sáu tuần trước, giá dầu Brent tương lai đứng ở mức hơn 100 USD/thùng. Nếu thị trường xuất hiện tâm lý lạc quan về tiến trình hòa bình, các nhà giao dịch có thể sẽ thử thăm dò các mức giá thấp hơn khi sàn giao dịch mở cửa lại vào tối 25/5. Các nhà phân tích tại JPMorgan dự báo Eo biển Hormuz sẽ mở cửa trở lại vào đầu tháng 6 và giá dầu sẽ duy trì ở mức trung bình 97 USD/thùng trong phần còn lại của năm. Theo ông Michael Green, Chiến lược gia trưởng tại Simplify Asset Management, trong lịch sử, giá dầu Brent phải nằm trong khoảng 60 USD/thùng thì giá xăng tại Mỹ mới có thể về mức 3 USD/gallon. Tuy nhiên, thị trường tương lai hiện tại dự báo kịch bản đó khó có thể xảy ra trước năm 2032. Hòa bình càng kéo dài, bằng chứng về sự phục hồi sản xuất càng rõ ràng thì giá dầu mới có cơ hội hạ nhiệt. Nhưng tất cả vẫn đang phụ thuộc vào rất nhiều chữ “nếu”.
Bản thân Iran cũng đã dội một gáo nước lạnh vào tuyên bố "tự do hàng hải" của ông Trump. Thông tấn xã nhà nước Fars của Iran khẳng định rõ: "Dù Iran đồng ý cho phép số lượng tàu thuyền qua lại trở về mức trước chiến tranh, nhưng điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với khái niệm 'tự do lưu thông' như trước đây". Cục diện này rốt cuộc sẽ đi về đâu? Câu trả lời vẫn phải chờ thời gian trả lời.
