Dự án năng lượng tái tạo đối mặt nguy cơ 'chết lâm sàng' do vướng mắc thanh toán
Theo phản ánh từ Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, tình trạng "có điện nhưng không bán được" vẫn tồn tại ở quy mô đáng kể, đặc biệt là tại các vùng phát triển nóng như Khánh Hòa, Lâm Đồng và khu vực Tây Nguyên. Phần lớn các dự án này đều sử dụng đòn bẩy tài chính lớn, nên khi dòng tiền bị treo, áp lực trả nợ gần như lập tức bộc lộ, đẩy nhiều doanh nghiệp vào thế nguy hiểm.
Áp lực tài chính và rủi ro kép
Chia sẻ với phóng viên, một lãnh đạo doanh nghiệp điện gió tại Lâm Đồng cho biết, điều khiến doanh nghiệp lo ngại không phải là rủi ro thị trường, mà là rủi ro chính sách kéo dài. "Ngân hàng không nhìn vào tua-bin quay, họ nhìn vào hợp đồng. Dự án không được thanh toán tiền điện trong khi nghĩa vụ trả nợ vẫn diễn ra từng ngày. Lãi vay, chi phí vận hành, chi phí bảo dưỡng… vẫn phát sinh đều. Chỉ cần chậm một ngày là áp lực tài chính lại dồn thêm một nấc", vị này bày tỏ. Ông nhấn mạnh rằng doanh nghiệp đang gánh rủi ro kép: vừa không có dòng tiền, vừa phải duy trì toàn bộ nghĩa vụ tài chính.
Đại diện một doanh nghiệp điện mặt trời tại Tây Nguyên cũng cho rằng, tình trạng hiện nay khiến doanh nghiệp rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan. "Không vận hành thì lãng phí tài sản, vận hành thì đối mặt nguy cơ không được thanh toán đầy đủ. Đây là trạng thái rủi ro mà doanh nghiệp không thể kéo dài thêm", vị này nói.
Cảnh báo từ các nhà đầu tư và chuyên gia
Ông Vũ Quang Bảo - Chủ tịch Tập đoàn BB Group - cảnh báo, nếu đến quý II năm nay, các dự án năng lượng tái tạo không được tháo gỡ vướng mắc, nhiều chủ đầu tư sẽ "chết lâm sàng". Theo ông Bảo, hàng loạt dự án đã phát điện lên lưới nhưng chưa được thanh toán do vướng cơ chế. Ông đề xuất các địa phương cần tách những dự án chồng lấn quy hoạch khoáng sản, đồng thời làm việc đến cùng với Bộ Nông nghiệp và Môi trường để tránh tình trạng chồng chéo, kéo dài thời gian xử lý và đẩy doanh nghiệp vào thế khó.
Những lo ngại này mới đây cũng được các nhà đầu tư quốc tế từ Anh, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan... phản ánh trong kiến nghị gửi Chính phủ. Nhiều nhà đầu tư cảnh báo, các tranh chấp liên quan đến hợp đồng mua bán điện với quy mô khoảng 12 GW đang tạo ra rủi ro tài chính mang tính hệ thống.
Theo các nhà đầu tư, vấn đề cốt lõi nằm ở việc thay đổi cách xác định điều kiện hưởng giá FIT, đặc biệt là sự khác biệt giữa thời điểm vận hành thương mại (COD) và thời điểm được chấp thuận nghiệm thu. Việc điều chỉnh hoặc giảm thanh toán so với cam kết ban đầu không chỉ làm suy giảm doanh thu, mà còn buộc doanh nghiệp phải ghi nhận lại giá trị tài sản, thậm chí đối mặt nguy cơ vi phạm các điều khoản vay vốn quốc tế. Điều này kéo theo hệ quả dây chuyền:
- Xếp hạng tín nhiệm bị ảnh hưởng
- Chi phí vốn tăng lên
- Khả năng huy động vốn mới cho lĩnh vực năng lượng tái tạo gần như bị "đóng băng"
Thách thức từ phía EVN và cơ quan quản lý
Ở chiều ngược lại, phía Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), đơn vị mua điện chủ yếu, cũng đang đứng trước áp lực không nhỏ. Theo yêu cầu của Bộ Công Thương, EVN phải chủ động rà soát, đề xuất phương án xử lý các dự án, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích các bên và hạn chế tối đa nguy cơ tranh chấp. Tuy nhiên, bài toán này không đơn giản.
Việc thanh toán hoặc chốt giá phải dựa trên cơ sở pháp lý rõ ràng, trong khi nhiều dự án vẫn tồn tại vướng mắc liên quan đến nghiệm thu, quy hoạch hoặc điều kiện hưởng giá. Sau nhiều lần trao đổi, hiện các nhà đầu tư và EVN vẫn chưa tìm được phương án chung. EVN buộc phải rà soát lại các điều kiện pháp lý, kỹ thuật và chi phí trước khi chấp nhận thanh toán hoặc chốt giá với những dự án, nhằm tránh rủi ro tài chính và pháp lý về sau. Điều này khiến quá trình đàm phán kéo dài, nhưng lại phản ánh sự thận trọng cần thiết trong bối cảnh hệ thống điện đang chịu áp lực lớn về cân đối tài chính.
Trao đổi với phóng viên, một lãnh đạo Cục Điện lực, Bộ Công Thương cho biết, đầu năm nay, thực hiện Nghị quyết 17 của Chính phủ về tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho những dự án tồn đọng, Bộ Công Thương đã có văn bản yêu cầu EVN cùng UBND các tỉnh, thành phố liên quan tiến hành rà soát từng dự án cụ thể. Trọng tâm xử lý hiện nay là nhóm vướng mắc lớn như chồng lấn quy hoạch khoáng sản, chồng lấn đất đai, cũng như các vấn đề liên quan đến cơ chế giá mua điện. "Tuy nhiên, đến thời điểm này, việc tổng hợp vẫn đang được thực hiện, chưa có kết quả cụ thể", vị này cho biết.
Đề cập đến kiến nghị của nhiều nhà đầu tư quốc tế gửi Chính phủ và các bộ, ngành gần đây, lãnh đạo Cục Điện lực cho hay Bộ Công Thương đã chuyển những nội dung này tới EVN để phối hợp xử lý theo thẩm quyền. "Nhiều vướng mắc liên quan đến hợp đồng mua bán điện (PPA), vốn là quan hệ kinh tế giữa bên mua và bên bán nên việc xử lý tranh chấp trước hết thuộc trách nhiệm của các bên tham gia hợp đồng. Song để giải quyết triệt để những vướng mắc hiện nay, cần có thêm hướng dẫn hoặc quyết định từ cấp có thẩm quyền cao hơn", vị này nhấn mạnh.
Theo các chuyên gia, tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến các doanh nghiệp trong nước mà còn có thể làm giảm sự tin tưởng của nhà đầu tư quốc tế vào môi trường đầu tư năng lượng tái tạo tại Việt Nam. Việc tìm ra giải pháp kịp thời là vô cùng cấp thiết để tránh những hậu quả nghiêm trọng hơn cho ngành năng lượng và nền kinh tế.
