Châu Âu vẫn phụ thuộc Nga trong dự án nhiệt hạch ITER dù nỗ lực giảm nhập khẩu năng lượng
Mặc dù đã nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào năng lượng từ Nga thông qua kế hoạch REPowerEU sau xung đột Ukraine, châu Âu vẫn không thể loại bỏ hoàn toàn vai trò của Nga trong một dự án then chốt: ITER. Đây là siêu dự án khoa học quốc tế tại Pháp, với mục tiêu xây dựng lò phản ứng nhiệt hạch tokamak lớn nhất thế giới, nhằm chứng minh tính khả thi của việc sản xuất năng lượng nhiệt hạch sạch và bền vững ở quy mô công nghiệp.
ITER: Biểu tượng hợp tác khoa học quốc tế
Với tư cách là dự án lò phản ứng nhiệt hạch quốc tế lớn nhất thế giới, ITER không chỉ là một thành tựu khoa học mà còn là biểu tượng của sự hợp tác quốc tế trong lĩnh vực năng lượng nhiệt hạch. Khoảng 35 quốc gia, bao gồm Nga, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc và các nước EU, đang tham gia vào dự án này với hy vọng biến phản ứng tổng hợp hạt nhân thành nguồn năng lượng sạch khả thi.
Theo ông Pietro Barabaschi, Tổng giám đốc của ITER, dự án đã vượt qua được những xung đột địa chính trị. Ông chia sẻ một cách dí dỏm: "Mọi người thường bỏ lại hộ chiếu của mình khi vào bên trong cơ sở". Phản ứng tổng hợp hạt nhân, hay còn gọi là phản ứng nhiệt hạch, được mô tả như "chén thánh" của ngành năng lượng, mang đến khả năng sản xuất điện không phát thải CO2 và không phụ thuộc vào nhập khẩu.
Vai trò không thể thay thế của Nga
Dù nhiều hợp tác nghiên cứu với Moscow bị đình chỉ kể từ xung đột Nga-Ukraine vào năm 2022, các nhà khoa học, kỹ sư và quản lý người Nga và người châu Âu vẫn tiếp tục làm việc cùng nhau tại dự án ITER ở Cadarache, miền Nam nước Pháp. Một quốc gia tham gia dự án chỉ rời ITER nếu tự nguyện rút lui, và mỗi quốc gia đóng góp bằng cách cung cấp hỗ trợ "hiện vật" như linh kiện và chuyên gia, thay vì tiền mặt.
Bằng cách sản xuất và cung ứng các phần quan trọng như nam châm, hệ thống ống xả và các tấm hấp thụ neutron năng lượng cao, Nga vẫn đóng vai trò quan trọng mà châu Âu cần trong lĩnh vực nhiệt hạch. Ông Barabaschi nhấn mạnh: "Không có đóng góp nào là không thể thiếu, nhưng việc tìm kiếm các bộ phận thay thế có thể gây ra sự chậm trễ".
Những thách thức về tiến độ và chi phí
Cụ thể, việc loại trừ Nga khỏi dự án chắc chắn sẽ tiếp tục làm chậm tiến độ và tăng chi phí cho ITER, vốn đã chậm chạp và tốn kém. Chi phí của dự án đã tăng vọt từ 18 tỷ USD lên 32,4 tỷ USD, và thời gian vận hành đầy đủ bị đẩy lùi đến năm 2039. Điều này cho thấy sự phụ thuộc của châu Âu vào Nga trong dự án này là không thể phủ nhận.
Ý nghĩa đối với an ninh năng lượng châu Âu
Trong một cuộc phỏng vấn với Euractiv, ông Marc Lachaise – Giám đốc Fusion for Energy (F4E, cơ quan quản lý đóng góp của châu Âu cho ITER) – nhấn mạnh sự cần thiết của dự án đối với an ninh năng lượng châu Âu. Ông cho biết: "Châu Âu vẫn nhập khẩu 60% năng lượng tiêu thụ, chi khoảng 1 tỷ Euro mỗi ngày, và 80% từ nhiên liệu hóa thạch. Điều này khiến châu Âu dễ bị tổn thương trước rủi ro địa chính trị. Nhiệt hạch sẽ giúp giảm sự phụ thuộc đó".
Ông Lachaise kết luận: "ITER không chỉ là khoa học mà còn là biểu tượng của hợp tác quốc tế vượt qua xung đột, hướng tới tương lai năng lượng sạch, không phụ thuộc nhập khẩu và mang lại tự chủ cho châu Âu". Dự án này hứa hẹn mang lại nguồn năng lượng an toàn, gần như vô hạn và sạch, với chỉ 60 kg nhiên liệu nhiệt hạch có thể tạo ra năng lượng tương đương 250.000 tấn dầu mỏ, không phát thải khí nhà kính và ít chất thải phóng xạ dài hạn.
