Kiến nghị chính sách cởi mở cho điện mặt trời mái nhà
Tại Hội thảo "Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc" do Báo Thanh Niên tổ chức sáng 26.6, ông Bùi Quốc Hoan, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC) đã đưa ra nhiều kiến nghị liên quan đến chính sách điện mặt trời nhằm giảm phát thải. Theo tính toán của EVNSPC, nếu kết hợp hệ thống điện mặt trời mái nhà với bộ lưu trữ có dung lượng phù hợp, thời gian hoàn vốn bình quân chỉ khoảng 4-6 năm, ngay cả khi không có cơ chế hỗ trợ về giá.
Thay đổi cơ cấu ngành điện sau 25 năm
Ông Bùi Quốc Hoan nhận xét, ngành điện Việt Nam đã thay đổi lớn về cơ cấu và mô hình phát triển trong khoảng 25 năm qua. Trước đây, phát điện chủ yếu do các doanh nghiệp Nhà nước như EVN, PVN và TKV đảm nhiệm. Nhưng cùng với thị trường phát điện cạnh tranh và các cơ chế khuyến khích như giá FIT cho điện mặt trời và điện gió, cơ cấu nguồn điện đã thay đổi đáng kể.
Hiện nay, tỷ trọng nguồn điện do EVN sở hữu chỉ còn khoảng 36-37% tổng công suất lắp đặt; PVN chiếm khoảng 10%, TKV khoảng 2%. Tổng công suất thuộc các doanh nghiệp nhà nước chỉ còn khoảng 50%, trong khi hơn một nửa còn lại đến từ nhà đầu tư tư nhân, IPP, BOT và hơn 100.000 hệ thống điện mặt trời mái nhà.
Thị trường bán lẻ và cơ chế giá mới
Trong lĩnh vực phân phối và bán lẻ điện, EVN vẫn chiếm khoảng 90% thị phần, 10% thuộc hơn 700 đơn vị bán lẻ ngoài EVN. Nhóm này có ảnh hưởng lớn đến phát triển điện mặt trời mái nhà khi cơ chế giá chuyển sang thị trường. Hiện Nhà nước không còn áp dụng giá cố định như giai đoạn 2017-2021; thay vào đó, Bộ Công thương ban hành khung giá phát điện, các bên đàm phán giá. Cơ chế này áp dụng cho điện mặt trời, điện gió và dự án kết hợp lưu trữ, đánh dấu bước chuyển sang thị trường minh bạch, cạnh tranh.
Hiệu quả kinh tế của điện mặt trời mái nhà
Ông Hoan nhấn mạnh, chuyển đổi xanh trong giao thông, công nghiệp đều hướng tới thay thế nhiên liệu hóa thạch bằng điện, đặt ra câu hỏi về nguồn cung. Phát triển năng lượng sạch, đặc biệt là năng lượng tái tạo, vừa bảo đảm an ninh năng lượng vừa giảm phát thải. EVNSPC coi điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ là giải pháp trọng tâm.
Khu vực phía nam có lợi thế lớn với 2.000-2.600 giờ nắng mỗi năm, bức xạ mặt trời cao nhất cả nước, là khu vực phát triển điện mặt trời mái nhà mạnh nhất. Theo tính toán, kết hợp với bộ lưu trữ, thời gian hoàn vốn chỉ 4-6 năm dù không có hỗ trợ giá, mang lại hiệu quả kinh tế trực tiếp cho người dân và doanh nghiệp qua giảm chi phí mua điện. Doanh nghiệp cũng đáp ứng tiêu chuẩn ESG và yêu cầu xanh từ đối tác quốc tế.
Đóng góp vào an ninh năng lượng và mục tiêu phát triển
Phát triển điện mặt trời mái nhà góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. EVNSPC cam kết hỗ trợ tối đa: công khai quy trình đấu nối, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ. Với khách hàng lắp đặt sau khi FIT kết thúc nhưng trước chính sách mới, EVNSPC hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ theo quy định chuyển tiếp. Đến nay, khu vực miền Nam có khoảng 4.500 MWp điện mặt trời mái nhà giai đoạn FIT và gần 500 MWp theo cơ chế tự sản xuất, tự tiêu thụ, tổng công suất đạt khoảng 5.000 MWp. Riêng gần 500 MWp tự sản xuất đóng góp hơn 1% sản lượng điện thương phẩm khu vực.
Ông Hoan cho rằng, để phát triển điện mặt trời mái nhà cho hộ gia đình và cơ quan hành chính, cần nghiên cứu thêm cơ chế khuyến khích mạnh hoặc bắt buộc phù hợp. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia quy định công trình xây dựng mới phải lắp điện mặt trời mái nhà ngay từ thiết kế. Việt Nam có thể áp dụng mô hình phù hợp, kết hợp tín dụng ưu đãi hỗ trợ người dân tiếp cận vốn.
Quản lý và phối hợp để phát triển bền vững
Theo lãnh đạo EVNSPC, chính sách điện mái nhà tự sản xuất cần cởi mở hơn, nhưng lắp đặt tự phát không thông báo cho ngành điện sẽ gây khó khăn trong dự báo phụ tải, đánh giá khả năng tiếp nhận lưới và vận hành hệ thống. EVNSPC mong muốn người dân và doanh nghiệp thực hiện đầy đủ thủ tục, cung cấp thông tin công suất để cập nhật cơ sở dữ liệu số hóa, phục vụ quy hoạch và vận hành tối ưu, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Với các giải pháp đồng bộ từ cơ chế, chính sách đến sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngành điện và cộng đồng doanh nghiệp, mục tiêu phát triển điện mặt trời mái nhà sẽ đạt hiệu quả cao, góp phần thúc đẩy chuyển đổi xanh của Việt Nam.
