Chuyển đổi xanh là yêu cầu bắt buộc và cấp thiết nhưng sau một thời gian đồng loạt tăng tốc nay đã có dấu hiệu chững lại. Nguyên nhân vì sao? Những nút thắt nào cần tháo gỡ? Tất cả câu hỏi đã được các chuyên gia, nhà quản lý, doanh nghiệp mổ xẻ, phân tích tại Hội thảo "Chuyển đổi xanh, cần gì để tăng tốc?" do Báo Thanh Niên tổ chức sáng 26.6.
Năng lượng tái tạo – Giải pháp căn cơ cho chuyển đổi xanh
Phát biểu khai mạc hội thảo, nhà báo Lâm Hiếu Dũng, Phó tổng biên tập Báo Thanh Niên, nêu thực trạng: trái đất nóng lên liên tục, thời tiết cực đoan, băng tan, nước biển dâng, hạn hán, lũ lụt, cháy rừng, xâm nhập mặn, suy giảm đa dạng sinh học… cho thấy giới hạn của tự nhiên đang bị đẩy đến mức nguy hiểm. Thực trạng này đòi hỏi hành động quyết liệt, không ngừng nghỉ.
Dù vậy, quá trình chuyển đổi xanh dường như đang bị chậm lại. Đơn cử như giao thông – lĩnh vực phát thải lớn nhất – việc chuyển sang xe điện ở Hà Nội và TP.HCM đang lùi tiến độ. Chuyển nguồn sang năng lượng sạch vẫn gặp nhiều thách thức: mới chỉ có 1 hợp đồng mua bán điện trực tiếp đầu tiên sau hơn 1 năm cơ chế được ban hành, điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) còn vướng mắc, trong khi nguy cơ thiếu điện và nhu cầu điện xanh rất lớn. Tỷ lệ tín dụng xanh còn rất thấp so với nhu cầu, khiến doanh nghiệp (DN) không thể vay vốn đầu tư công nghệ.
Khẳng định "trễ trong chuyển đổi xanh đồng nghĩa với nền kinh tế phát triển thiếu bền vững", nhà báo Lâm Hiếu Dũng mong muốn DN thẳng thắn chia sẻ khó khăn, kiến nghị giải pháp để đẩy nhanh công cuộc chuyển đổi xanh.
Ông Đặng Quốc Bảo, Phó tổng giám đốc Tập đoàn Trung Nam, đánh giá đây là giai đoạn thuận lợi với ngành năng lượng tái tạo. Nhu cầu năng lượng sạch từ khách hàng rất lớn, các dự án năng lượng tái tạo có tài sản ổn định, doanh thu dài hạn, được tổ chức tín dụng đánh giá cao. Ngân hàng ưu tiên tài trợ dự án có dòng tiền ổn định 30-40 năm. "Sau thời kỳ tăng trưởng nóng, thị trường chuyển sang phát triển thận trọng hơn, chính sách ngày càng hoàn thiện. Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển năng lượng tái tạo, xu hướng là không thể đảo ngược", ông Bảo nhấn mạnh.
Ông Nguyễn Ngọc Minh Đăng, Tổng giám đốc Công ty CP Tư vấn xây lắp tư vấn điện số 5 (PCC5), cho rằng điểm nghẽn lớn nhất là chưa có giá mua bán điện, quy trình đầu tư kéo dài, đặc biệt khâu quy hoạch và đền bù. Khó khăn trong truyền tải điện: khu vực có dự án điện tái tạo thì hạ tầng yếu, nơi có hạ tầng tốt lại không được quy hoạch.
Điện mặt trời mái nhà: Tiềm năng lớn nhưng vướng pháp lý
Ông Bùi Trung Kiên, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC), thừa nhận phong trào ĐMTMN từ năm 2021 về trước phát triển mạnh nhờ cơ chế giá FIT, gần đây chậm lại. Thị trường vận hành theo Nghị định 58 khuyến khích tự sản tự tiêu, việc bán điện cho hàng xóm gặp rủi ro pháp lý và an toàn điện. Dù vậy, ĐMTMN vẫn là hướng đi quan trọng, dư địa phát triển tại TP.HCM còn rất lớn, tập trung ở khu công nghiệp, tòa nhà cao tầng, khu dân cư mới.
Ông Bùi Quốc Hoan, Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC), nhấn mạnh giải pháp căn cơ là phát triển năng lượng sạch, đặc biệt là năng lượng tái tạo. Khu vực phía Nam có 2.000-2.600 giờ nắng/năm, bức xạ mặt trời cao nhất cả nước. Nếu kết hợp ĐMTMN với bộ lưu trữ, thời gian hoàn vốn bình quân chỉ 4-6 năm, ngay cả khi không có cơ chế hỗ trợ giá. Điều này mang lại hiệu quả kinh tế trực tiếp, giúp DN đáp ứng tiêu chuẩn ESG và yêu cầu phát triển xanh từ đối tác quốc tế.
Ông Hoan thông tin thêm: "Nhà nước không còn áp dụng giá cố định như giai đoạn 2017-2021. Bộ Công thương ban hành khung giá phát điện, chủ đầu tư và đơn vị mua điện đàm phán giá. Cơ chế này áp dụng cho điện mặt trời, điện gió và dự án kết hợp lưu trữ. Đây là bước chuyển quan trọng hướng tới thị trường điện minh bạch, cạnh tranh. EVNSPC cam kết hỗ trợ tối đa phát triển ĐMTMN."
Điều kiện bắt buộc để bước vào sân chơi toàn cầu
Ông Thanyachat Auttanukune, Giám đốc phụ trách marketing và các ngành kinh doanh mới, Công ty CP Chăn nuôi C.P Việt Nam, cho biết đến năm 2050 dân số thế giới gần 10 tỉ người, lương thực cần tăng 60% so với hiện tại. Sản xuất nông nghiệp thải ra 25-30% khí nhà kính, sử dụng 70% nguồn nước và 50% đất đai. "Nếu không thay đổi, thế giới không thể chịu được. Chuyển đổi xanh là thay đổi nền tảng sản xuất, hướng tới phát triển bền vững", ông nhấn mạnh. C.P thực hiện 3 trụ cột: kinh tế tuần hoàn, chuỗi giá trị từ thượng nguồn đến hạ nguồn, và con người thông qua ứng dụng công nghệ.
Ông Võ Chánh Ngữ, Giám đốc Ban chuyển đổi số, Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC), khẳng định xanh là "lá phiếu bắt buộc" để có đơn hàng từ thị trường phát triển. Tuy nhiên, chi phí chuyển đổi xanh rất lớn: công nghệ thu hồi CO2 hay sản xuất hydro từ năng lượng tái tạo có giá thành gấp 3 lần nhiên liệu hóa thạch. "Chuyển đổi xanh làm tăng giá thành, giảm tính cạnh tranh xuất khẩu", ông Ngữ băn khoăn. Ngoài ra, Chính phủ yêu cầu kiểm kê phát thải nhưng chưa xác định rõ quota phát thải cho DN. PVCFC tiếp cận theo hướng khả thi: xây dựng nhà máy thông minh, kinh tế tuần hoàn, thu gom CO2 dư thừa sản xuất CO2 thực phẩm.
BSCKI Nguyễn Minh Trung, Bác sĩ trưởng Hệ thống nhà thuốc và tiêm chủng Long Châu, cho biết hệ thống nhận thức sứ mệnh chăm sóc sức khỏe cộng đồng gắn liền với bảo vệ môi trường. Long Châu thực hành ESG theo khung quản trị quốc tế, chuyển sang năng lượng tái tạo, áp dụng logistics xanh, cải thiện quản lý chất thải, ưu tiên đối tác vận chuyển xe điện, ứng dụng AI và số hóa quy trình. "Tôi tin nỗ lực chung sẽ đẩy lùi ô nhiễm, xây dựng tương lai xanh vì một Việt Nam khỏe mạnh", ông nói.
Thúc đẩy vốn xanh cho tăng trưởng
TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, nhận định tiến trình chuyển đổi xanh đang chững lại, nút thắt lớn nhất là vốn. Riêng mảng giao thông, kinh phí quy hoạch hạ tầng trạm sạc công cộng tại TP.HCM ngốn ít nhất 7 tỉ USD, tổng thể vượt 10 tỉ USD. Điều này khiến các đề xuất trợ giá 20 triệu đồng đổi xe máy cũ sang xe điện bất khả thi. Khi dòng vốn đầu tư công và tư nhân chưa kết nối, tiến trình buộc chững lại.
Ông Hà Huy Cường, Phó tổng giám đốc Ngân hàng TMCP Nam Á (Nam A Bank), cho biết ngân hàng đã xây dựng danh mục tín dụng xanh, tổ chức hội nghị Tài chính xanh với hơn 100 quỹ đầu tư và tổ chức tài chính quốc tế. Dự kiến tháng 8 tới sẽ tổ chức hội nghị lần hai tại TP.HCM. Các lĩnh vực ưu tiên: năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, nông nghiệp công nghệ cao, công trình chứng chỉ xanh (Lotus, EDGE, LEED), cải tiến công nghệ, tiêu dùng xanh. Nam A Bank giảm lãi suất 1-2% cho DN chuyển đổi xanh.
Ông Nguyễn Đức Lệnh, Phó giám đốc Ngân hàng Nhà nước – Chi nhánh Khu vực 2, khẳng định tín dụng xanh đang có nhiều thuận lợi: phát triển kinh tế xanh được Đảng, Chính phủ định hướng là động lực mới cho tăng trưởng. Ngành ngân hàng đã ban hành chương trình tăng trưởng xanh, chỉ thị thúc đẩy tín dụng xanh, thông tư hướng dẫn quản trị rủi ro môi trường, sổ tay hướng dẫn tín dụng.
Nhân lực xanh – khâu yếu nhất
PGS-TS Nguyễn Đình Thọ, Phó viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường, Bộ NN-MT, nhấn mạnh để thúc đẩy chuyển đổi xanh cần công nghệ xanh, tài chính xanh và nguồn nhân lực. Trong đó, nhân lực xanh đang là khâu yếu nhất. "Chúng ta có đầu tư hạ tầng, máy móc tốt đến đâu như đầu tư xe tăng mà không có người lái thì chiếc xe tăng này cũng phải bỏ đi."
TS Nguyễn Thành Lam, Phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường, Bộ NN-MT, lưu ý DN nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng lớn nhưng gặp nhiều khó khăn tiếp cận vốn xanh và đáp ứng tiêu chuẩn môi trường. Cần chính sách mạnh mẽ hơn để khơi thông dòng vốn xanh cho khu vực này, khuyến khích hợp tác chia sẻ nguyên liệu, công nghệ, thị trường, hình thành chuỗi giá trị tuần hoàn theo ngành, vùng, cụm sản xuất.
Ông Phạm Viết Thạch, Phó trưởng ban Môi trường và Phát triển bền vững, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), cho biết EVN đang xây dựng kế hoạch chuyển đổi năng lượng đến 2030, tầm nhìn 2050, với các giải pháp chuyển đổi nhiên liệu nhà máy nhiệt điện sang sinh khối, amoniac, thí điểm 2026-2030. Song song, EVN đầu tư nâng cấp lưới điện, ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số để vận hành an toàn, ổn định, đáp ứng tăng trưởng phụ tải.
