Luật Thuế Tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 lần đầu tiên áp dụng phương pháp tính thuế hỗn hợp đối với thuốc lá, kết hợp thuế tương đối 75% và thuế tuyệt đối theo lộ trình từ năm 2027 đến năm 2031. Theo đó, mỗi bao thuốc lá 20 điếu sẽ chịu thêm 2.000 đồng tiền thuế mỗi năm, đến năm 2031 tăng đủ 10.000 đồng.
Mục tiêu kép về sức khỏe và ngân sách
Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cho biết việc áp dụng thuế hỗn hợp nhằm đồng thời định hướng tiêu dùng, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và tăng thu ngân sách. Các chỉ tiêu dự kiến cho thấy tác động rõ rệt: tỷ lệ hút thuốc ở nam giới giảm từ 42,1% năm 2025 xuống 38,6% vào năm 2030; tỷ trọng thuế trên giá bán lẻ tăng từ 36% lên 59,4%; số thu thuế tiêu thụ đặc biệt dự kiến tăng từ 18,2 nghìn tỷ đồng năm 2025 lên 39,1 nghìn tỷ đồng vào năm 2030.
Việc bổ sung thuế tuyệt đối được đánh giá là giải pháp quan trọng thu hẹp khoảng cách giá giữa thuốc lá giá rẻ và cao cấp, hạn chế tiêu dùng sản phẩm chất lượng kém. Đây là công cụ chính sách hướng người tiêu dùng đến sản phẩm tốt hơn.
Thách thức từ thuốc lá lậu
Tuy nhiên, chính sách tăng thuế đặt ra không ít thách thức. Bà Lê Thị Duyên Hải chỉ rõ: giá thuốc lá hợp pháp tăng, trong khi thuốc lá lậu không chịu thuế nên có lợi thế cạnh tranh về giá, có thể khiến người tiêu dùng chuyển sang sử dụng thuốc lá lậu. Dù chính sách được thiết kế theo lộ trình nhằm tránh gây sốc cho thị trường, vẫn có nguy cơ tạo hiệu ứng ngược nếu không đi kèm biện pháp kiểm soát hiệu quả. Bài học từ Malaysia cho thấy tăng thuế mạnh nhưng thiếu kiểm soát có thể dẫn đến bùng phát buôn lậu.
Chính sách thuế còn ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường sản xuất trong nước. Khi giá thuốc lá hợp pháp tăng cao, doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn cạnh tranh với hàng lậu, dẫn đến giảm sản lượng, thu hẹp thị phần. Số liệu ngân sách cho thấy nguồn thu từ thuốc lá tăng ổn định 6-8% mỗi năm, chủ yếu từ doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, thuế từ thuốc lá nhập khẩu chưa phản ánh đúng thực tế tiêu thụ, khi thuốc lá ngoại chiếm 20-22% thị phần nhưng chỉ đóng góp khoảng 12% tổng thu ngân sách từ mặt hàng này. Đáng chú ý, thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và có xu hướng gia tăng, ảnh hưởng đến nguồn thu và sức khỏe cộng đồng do không kiểm soát được chất lượng.
Giải pháp kiểm soát buôn lậu và nâng cao hiệu lực thực thi
Trước nguy cơ gia tăng thuốc lá lậu, các chuyên gia cho rằng tăng thuế cần đi kèm giải pháp đồng bộ, đặc biệt là biện pháp phi thuế. Bà Lê Thị Duyên Hải nhấn mạnh cần tăng cường tuyên truyền về tác hại của thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá không rõ nguồn gốc; siết chặt kiểm soát buôn lậu và nâng mức xử phạt để đủ sức răn đe.
Một đề xuất đáng chú ý là sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP theo hướng tăng mạnh mức xử phạt đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu. Hiện nay, mức phạt từ 1 đến 3 triệu đồng được đánh giá là quá thấp, thậm chí thấp hơn lợi nhuận thu được. Cần nâng mức phạt lên tối thiểu gấp 10 lần để tạo sức răn đe thực sự. Đề xuất tăng mức xử phạt lên đến 100 triệu đồng đối với hành vi buôn bán từ 500 bao thuốc lá lậu, đồng thời hạ ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự từ 1.500 bao xuống 500 bao nhằm tăng tính nghiêm minh.
Không chỉ tập trung vào khâu buôn lậu, các hành vi vi phạm trong bán lẻ như không treo biển, bán cho người dưới 18 tuổi, bán sai địa điểm cũng cần xử lý nghiêm. Mức phạt hiện nay từ 500 nghìn đến 1 triệu đồng chưa đủ sức ngăn chặn, trong khi đây là kẽ hở để thuốc lá lậu len lỏi vào thị trường. Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển, việc bổ sung quy định kiểm soát kinh doanh thuốc lá trên nền tảng số cũng cấp thiết. Chế tài cần mở rộng không chỉ với người bán mà cả chủ sở hữu sàn giao dịch nhằm bảo đảm minh bạch và công bằng.
Ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu, Chi cục Điều tra chống buôn lậu (Cục Hải quan) cho biết, sau 11 năm thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg, tình hình buôn lậu thuốc lá đã có chuyển biến tích cực nhưng vẫn tiềm ẩn diễn biến phức tạp. Công tác phòng, chống luôn nhận được sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ và phối hợp của nhiều lực lượng. Các lực lượng đã phối hợp triệt phá nhiều vụ buôn bán, vận chuyển lớn, bàn giao đối tượng và tang vật cho cơ quan công an xử lý. Tuy nhiên, hoạt động buôn lậu vẫn diễn ra trên nhiều tuyến, với phương thức ngày càng tinh vi. Tại phía bắc, các điểm nóng gồm Quảng Ninh, Lạng Sơn, Lào Cai với mặt hàng phổ biến như 555, Esse, Marlboro. Ở miền trung, các đối tượng lợi dụng địa hình phức tạp, vận chuyển bằng thuyền qua sông Sê Pôn, sau đó chia nhỏ hàng để tiêu thụ. Tuyến biên giới Tây Nam tiếp tục là điểm nóng với các loại thuốc lá Jet, Hero, Scott, Nelson…
Kết quả thực hiện cho thấy, lực lượng hải quan đã phát hiện, xử lý 1.663 vụ vi phạm, thu giữ hơn 23,3 triệu bao thuốc lá, khởi tố 12 vụ và tiêu hủy hơn 18,7 triệu bao. Những con số này phản ánh quy mô lớn của thị trường thuốc lá lậu.
Các chuyên gia nhận định, để chính sách thuế phát huy hiệu quả, cần đặt trọng tâm vào kiểm soát thị trường, không chỉ tăng cường lực lượng mà còn hoàn thiện thể chế, nâng cao chế tài và thay đổi hành vi tiêu dùng. Việc thực thi nghiêm quy định về khu vực cấm hút thuốc, tăng mức xử phạt đối với hành vi hút thuốc nơi công cộng cũng góp phần hình thành thói quen tiêu dùng văn minh.
Chính sách thuế thuốc lá theo phương pháp hỗn hợp là bước đi cần thiết và phù hợp xu hướng quốc tế. Tuy nhiên, để đạt mục tiêu kép về sức khỏe cộng đồng và tăng thu ngân sách, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, trong đó kiểm soát buôn lậu và nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật giữ vai trò then chốt.
