Giá sầu riêng đang giảm mạnh, gây khó khăn cho nhà vườn, thương lái và doanh nghiệp xuất khẩu. Nguyên nhân không chỉ do cung vượt cầu mà còn do chất lượng giảm sút vì mưa kéo dài, cùng với các quy định xuất khẩu ngày càng nghiêm ngặt. Điều này cho thấy những bất cập trong chuỗi sản xuất, liên kết vùng nguyên liệu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường nhập khẩu.
Giá sầu riêng giảm từng ngày
Tại miền Đông Nam Bộ, nơi đang vào cao điểm thu hoạch, giá sầu riêng liên tục điều chỉnh giảm. Anh Nguyễn Hữu Phúc, thương lái tại Đồng Nai (khu vực Bình Phước cũ), cho biết giá sầu riêng Thái loại A tại kho chỉ còn 63.000 - 65.000 đồng/kg, loại B khoảng 43.000 - 45.000 đồng/kg, hàng dạt 35.000 - 38.000 đồng/kg. Tại vườn, giá mẫu bình thường chỉ 40.000 - 45.000 đồng/kg. Chỉ trong vài ngày gần đây, giá giảm thêm 2.000 - 3.000 đồng/kg mỗi ngày và chưa có dấu hiệu dừng lại.
Sầu riêng Ri6 cũng chịu áp lực lớn. Hàng loại A chỉ 30.000-35.000 đồng/kg, loại B khoảng 20.000-22.000 đồng/kg tại kho, giá mua tại vườn phổ biến 15.000-18.000 đồng/kg. Anh Trịnh Quang, thương lái tại Đồng Nai, cho biết giá sầu riêng Thái hiện thấp hơn khoảng 10.000 đồng/kg so với cùng kỳ năm ngoái, là mức thấp nhất trong vài năm gần đây. Trước đây, giá loại này thường duy trì 70.000-90.000 đồng/kg.
Giá giảm nhanh khiến toàn bộ chuỗi thu mua bị động. Theo anh Phúc, năm nay hầu hết doanh nghiệp và thương lái đều thua lỗ. Nhiều đơn vị chấp nhận bỏ cọc tại vườn vì càng thu mua càng lỗ. Doanh nghiệp xuất khẩu gặp áp lực lớn khi đã ký hợp đồng giao hàng theo tuần; nếu không đủ sản lượng đóng container đúng tiến độ sẽ phải bồi thường. Anh Trịnh Quang cho biết để giảm thiệt hại, nhiều thương lái trả cọc hoặc neo vườn chờ giá, thậm chí tìm lỗi chất lượng để lấy lại tiền cọc. Nhà vườn rơi vào cảnh chi phí đầu tư cả năm nhưng giá bán không đủ bù vốn, đặc biệt với diện tích thu hoạch đúng lúc mưa kéo dài.
Chất lượng giảm do mưa, quy trình canh tác bất cập
Theo các doanh nghiệp thu mua, nguyên nhân lớn nhất khiến giá giảm là chất lượng sầu riêng năm nay bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Mưa kéo dài làm tăng tỷ lệ trái bị sượng nước, lỗi cơm. Anh Nguyễn Hữu Phúc cho biết miền Đông Nam Bộ mưa liên tục khiến tỷ lệ sầu riêng sượng nước, lỗi cơm tăng rất cao, buộc doanh nghiệp siết chặt tuyển chọn và giảm giá thu mua.
Ông Phan Nhật Tâm, Giám đốc Công ty TNHH Khởi Phong Farm (Đồng Nai), cho biết lượng thu mua của doanh nghiệp giảm mạnh từ 70-80 tấn mỗi ngày xuống còn 15-20 tấn. Tiến độ xuất khẩu cũng chậm, từ 3-4 container mỗi ngày xuống còn khoảng một container sau 2-3 ngày. Ông Tâm nhấn mạnh: "Cách sử dụng phân bón, chăm sóc giữa các vùng còn thiếu tính hệ thống, dẫn đến chất lượng cơm sầu riêng không ổn định". Doanh nghiệp buộc phải làm chậm lại, tập trung vào chất lượng thay vì chạy theo số lượng.
Áp lực từ thị trường Trung Quốc và cạnh tranh Thái Lan
Đợt giảm giá không chỉ do nguồn cung trong nước. Sầu riêng Thái Lan, đối thủ cạnh tranh lớn nhất của Việt Nam tại Trung Quốc, cũng gặp vấn đề chất lượng. Hoạt động đóng container xuất khẩu chậm lại do sức mua yếu và yêu cầu kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc nghiêm ngặt. Ông Phan Nhật Tâm cho rằng chất lượng sầu riêng Thái Lan giảm đã kéo giá mặt hàng này tại Trung Quốc đi xuống. Sức mua tại Trung Quốc chưa phục hồi hoàn toàn, khiến lượng hàng tiêu thụ chậm, dòng tiền yếu. Trong khi đó, lượng sầu riêng Việt Nam bước vào chính vụ, cung tăng mạnh, cầu giảm tạo áp lực lớn lên giá.
Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đồng Tháp, cho biết giá Monthong loại A trước đây trên 70.000 đồng/kg, hiện chỉ còn 60.000-64.000 đồng/kg. Ông giải thích: ngoài việc sầu riêng Việt Nam bị ảnh hưởng bởi mưa, giá sầu riêng Thái Lan giảm nên hàng Việt Nam phải điều chỉnh theo để giữ sức cạnh tranh.
Điểm nghẽn lớn nhất: Chất lượng và vùng nguyên liệu
Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nghiệp Nông nghiệp Nhiệt đới, cho rằng nguyên nhân quan trọng nhất là chất lượng. Thông tin từ doanh nghiệp cho thấy Trung Quốc đánh giá chất lượng sầu riêng của cả Việt Nam và Thái Lan đều chưa đáp ứng yêu cầu, khiến giá mua giảm đáng kể. Vấn đề lớn hơn là hệ thống vùng nguyên liệu. Theo ông Mười, việc quản lý mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói đang siết chặt. Hoạt động mua bán mã số như trước đây gần như không còn, yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng nghiêm ngặt. Hệ quả là nhiều kho hàng phải tạm dừng hoạt động vì không đáp ứng điều kiện. Nhiều doanh nghiệp có đơn hàng nhưng không tìm được nguồn hàng vừa đạt chất lượng, vừa đúng mã vùng trồng, đúng sản lượng đăng ký để xuất khẩu.
Ông Mười nhấn mạnh: bài toán hiện nay không còn là chạy theo kim ngạch xuất khẩu, mà là tháo gỡ điểm nghẽn để hàng hóa lưu thông thuận lợi. Cần đẩy nhanh việc cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, đồng thời hỗ trợ hợp tác xã và doanh nghiệp xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn xuất khẩu.
Triển vọng và thách thức
Theo thương lái và doanh nghiệp, thị trường sầu riêng có thể còn khó khăn trong nửa tháng tới. Ông Phan Nhật Tâm nhận định khoảng 15-20 ngày tới là thời gian để thị trường Trung Quốc tiêu thụ hết hàng chất lượng thấp. Sau đó, nếu nhu cầu hàng đạt chuẩn phục hồi, giá có thể cải thiện. Tuy nhiên, giới chuyên môn cho rằng triển vọng ngành sầu riêng phụ thuộc vào khả năng nâng chất lượng sản phẩm, tổ chức lại vùng nguyên liệu và đáp ứng tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc. Đợt giảm giá lần này không chỉ là biến động nhất thời, mà là phép thử cho quá trình chuyển từ tăng trưởng nóng sang phát triển bền vững. Khi thị trường nhập khẩu đặt nặng chất lượng và minh bạch nguồn gốc, lợi thế sẽ thuộc về những chuỗi sản xuất đủ tiêu chuẩn để đi đường dài.
