Bộ Công Thương đề xuất nghiên cứu giá điện theo giờ cho hộ gia đình
Trong hồ sơ thẩm định dự án sửa đổi Luật Điện lực gửi Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương đề xuất nghiên cứu áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng trong ngày (biểu giá TOU) đối với khách hàng sinh hoạt đủ điều kiện kỹ thuật, thay vì áp dụng đại trà. Biểu giá TOU tính tiền điện theo từng khung giờ (cao điểm, bình thường, thấp điểm) thay vì chỉ theo sản lượng tiêu thụ, nhằm khuyến khích chuyển dịch nhu cầu sử dụng điện sang giờ thấp điểm, qua đó góp phần điều tiết phụ tải và nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện.
Hiện biểu giá điện theo thời gian sử dụng đã được áp dụng đối với khách hàng sản xuất, kinh doanh, với mức giá được xác định theo từng khung giờ và cấp điện áp sử dụng. Hộ gia đình vẫn áp dụng biểu giá điện sinh hoạt theo bậc thang, thay vì tính giá theo khung giờ như khách hàng sản xuất, kinh doanh.
Người dân lo khó chuyển nhu cầu điện khỏi giờ cao điểm tối
Trước đề xuất của Bộ Công Thương, không ít người dân cho rằng nếu triển khai cần có lộ trình phù hợp, hướng dẫn rõ ràng và mức giá đủ hấp dẫn để khuyến khích thay đổi thói quen sử dụng điện. Một số người sẵn sàng chuyển các thiết bị như máy giặt, bình nước nóng hoặc sạc xe điện sang giờ thấp điểm nếu chi phí được giảm đáng kể. Tuy nhiên, phần lớn nhu cầu sử dụng điện của hộ gia đình như nấu ăn, sử dụng điều hòa, chiếu sáng hay các thiết bị sinh hoạt đều tập trung vào buổi tối - thời điểm trở về nhà sau giờ làm việc.
Anh Nguyễn Quyền, người dân phường Từ Liêm (Hà Nội), cho rằng khác với doanh nghiệp có thể điều chỉnh kế hoạch sản xuất sang giờ thấp điểm, các hộ gia đình rất khó dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện. "Những hoạt động như nấu ăn, tắm giặt hay sử dụng điều hòa chủ yếu diễn ra vào buổi tối và đều là nhu cầu thiết yếu, nên khả năng thay đổi thói quen sử dụng điện là không nhiều", anh nói. Theo anh, nếu áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng, chính sách có thể tác động nhiều hơn đến nhóm lao động phổ thông - những người thường trở về nhà đúng khung giờ cao điểm và có nhu cầu sử dụng điện cho sinh hoạt hàng ngày. "Nếu giá điện giờ cao điểm tăng đáng kể nhưng giá giờ thấp điểm không giảm đủ để tạo động lực thay đổi hành vi sử dụng điện, cuối cùng nhiều hộ gia đình vẫn phải trả hóa đơn tiền điện cao hơn", anh Quyền bày tỏ.
Nhiều độc giả của báo Dân trí cũng chia sẻ quan điểm tương tự. Độc giả Tuấn Vũ cho rằng nếu giờ cao điểm kéo dài từ khoảng 17h30 đến 22h - khoảng thời gian người lao động trở về nhà và bắt đầu sử dụng các thiết bị thiết yếu. Theo anh, nếu áp dụng biểu giá theo giờ thì cần nghiên cứu khung giờ phù hợp hoặc có sự phân biệt giữa khách hàng sinh hoạt và khách hàng sản xuất để tránh tạo thêm áp lực chi phí. Trong khi đó, độc giả Linh Nguyen The bày tỏ băn khoăn rằng buổi tối là thời điểm các thành viên trong gia đình nghỉ ngơi, nấu ăn, sử dụng điều hòa và các thiết bị sinh hoạt sau một ngày làm việc, nên nhiều hộ gia đình sẽ rất khó điều chỉnh thói quen sử dụng điện.
Vì sao Việt Nam cần nghiên cứu áp dụng giá điện theo giờ cho hộ gia đình?
Theo TS Nguyễn Huy Hoạch, Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, đề xuất nghiên cứu áp dụng biểu giá bán lẻ điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt khi đủ điều kiện kỹ thuật không đơn thuần là thay đổi cách tính tiền điện, mà phản ánh bước chuyển trong tư duy điều hành hệ thống điện. Ông nêu trước đây, biểu giá điện sinh hoạt theo bậc thang chủ yếu hướng tới mục tiêu khuyến khích tiết kiệm điện và bảo đảm an sinh xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, phụ tải cực đại ngày càng dịch chuyển sang buổi tối và tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn, điều quan trọng không chỉ là người dân sử dụng bao nhiêu điện mà còn là sử dụng vào thời điểm nào.
Theo TS Hoạch, chi phí sản xuất và cung ứng điện không giống nhau ở mọi thời điểm trong ngày. Vào giờ thấp điểm hoặc khi nguồn năng lượng tái tạo dồi dào, chi phí phát điện thường thấp hơn. Ngược lại, trong các khung giờ cao điểm, hệ thống phải huy động thêm các nguồn điện có giá thành cao và khai thác lưới điện gần tới giới hạn. Trong khi đó, biểu giá điện hiện hành chưa phản ánh được sự khác biệt về chi phí này. Ông Hoạch cho rằng biểu giá TOU không phải là hình thức tăng giá điện mà là cơ chế phản ánh đúng hơn chi phí cung cấp điện theo từng thời điểm trong ngày. Khi giá điện được chia theo giờ, người dân sẽ có thêm động lực điều chỉnh thời gian sử dụng các thiết bị tiêu thụ nhiều điện nếu điều kiện cho phép. Sự thay đổi của hàng chục triệu hộ gia đình có thể tạo ra tác động đáng kể đối với toàn hệ thống điện.
Đề xuất của Bộ Công Thương là sự chuyển dịch từ cơ chế quản lý chủ yếu dựa trên sản lượng điện tiêu thụ, sang cơ chế kết hợp giữa quản lý sản lượng và quản lý thời điểm sử dụng điện. Vị chuyên gia cho biết đây cũng là xu hướng đã được nhiều quốc gia áp dụng khi hệ thống điện bước vào giai đoạn có tỷ trọng năng lượng tái tạo cao, phụ tải biến động mạnh và yêu cầu vận hành linh hoạt ngày càng lớn. Theo ông Hoạch, đề xuất cũng không phải là áp dụng đại trà ngay lập tức khi chỉ hướng tới khách hàng sinh hoạt "khi điều kiện kỹ thuật cho phép". Điều này cho thấy cơ quan quản lý lựa chọn lộ trình triển khai từng bước nhằm bảo đảm tính khả thi và sự đồng thuận của xã hội.
TS Hoạch cho rằng, khách hàng sinh hoạt đang ngày càng trở thành yếu tố quan trọng trong bài toán điều độ hệ thống. Sự phát triển mạnh của điện mặt trời khiến nguồn điện dồi dào vào buổi trưa, trong khi nhu cầu sử dụng điện của các hộ gia đình lại tập trung vào cuối buổi chiều và buổi tối - thời điểm hệ thống thường đạt đỉnh phụ tải. Nếu hàng triệu hộ dân có thể dịch chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện sang ngoài giờ cao điểm, hệ thống sẽ giảm đáng kể công suất cực đại, qua đó giảm áp lực đầu tư thêm nguồn điện và lưới điện chỉ để phục vụ một số giờ cao điểm trong ngày. Ông nhấn mạnh, mục tiêu của biểu giá TOU không phải tăng tiền điện mà là giảm chi phí vận hành của toàn hệ thống. Những hộ có khả năng chuyển một phần nhu cầu sử dụng điện sang giờ thấp điểm hoàn toàn có thể giảm hóa đơn tiền điện, trong khi chi phí cung cấp điện được phân bổ hợp lý hơn theo tín hiệu của hệ thống.
Điều kiện để triển khai biểu giá TOU cho hộ gia đình
Để triển khai thành công biểu giá điện theo thời gian sử dụng đối với khách hàng sinh hoạt, theo TS Nguyễn Huy Hoạch, trước hết cần đáp ứng đồng bộ các điều kiện về hạ tầng kỹ thuật, công nghệ và cơ chế chính sách. Theo ông, điều kiện tiên quyết là hạ tầng đo đếm. Giá điện theo giờ chỉ có thể áp dụng khi khách hàng được lắp đặt công tơ điện tử có khả năng ghi nhận chính xác lượng điện tiêu thụ theo từng khung giờ. Đây cũng là lý do Bộ Công Thương chỉ đề xuất áp dụng cơ chế này đối với các trường hợp đáp ứng điều kiện kỹ thuật. Bên cạnh đó, ngành điện cần có hệ thống công nghệ thông tin và cơ sở dữ liệu đủ mạnh để xử lý lượng dữ liệu đo đếm từ hàng triệu khách hàng, đồng thời bảo đảm minh bạch để người dân có thể theo dõi lượng điện tiêu thụ theo từng khung giờ.
Chuyên gia nêu, biểu giá cũng cần được thiết kế hợp lý, với mức chênh lệch đủ lớn giữa giờ cao điểm và giờ thấp điểm để tạo động lực thay đổi hành vi sử dụng điện, nhưng vẫn phải bảo đảm ổn định, dễ hiểu và không gây xáo trộn lớn đến đời sống người dân. Cùng với đó, công tác truyền thông và hướng dẫn sử dụng điện hiệu quả cũng đóng vai trò quan trọng, giúp người dân hiểu rõ mục tiêu của chính sách và lợi ích khi điều chỉnh thói quen tiêu dùng điện. Vị chuyên gia cho rằng về dài hạn, khi công tơ điện tử, thiết bị gia dụng thông minh, điện mặt trời mái nhà, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) và xe điện được phổ biến hơn, biểu giá điện theo thời gian sử dụng sẽ phát huy hiệu quả rõ nét. Khi đó, nhiều thiết bị có thể tự động lựa chọn thời điểm tiêu thụ điện tối ưu theo tín hiệu giá, góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện.
Ông nhận định việc nghiên cứu áp dụng biểu giá TOU không chỉ thay đổi phương pháp tính tiền điện, mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy điều hành hệ thống điện. Thay vì chỉ tập trung điều độ nguồn phát, hệ thống điện hiện đại sẽ điều tiết cả phía phụ tải thông qua tín hiệu giá. Xu hướng này cũng được nhiều quốc gia áp dụng, tạo nền tảng phát triển các chương trình điều chỉnh phụ tải (Demand Response), nhà máy điện ảo (Virtual Power Plant), lưu trữ năng lượng và thị trường điện hiện đại trong tương lai.
Chuyên gia khuyến nghị lộ trình và đảm bảo an sinh xã hội
Theo TS Ngô Đức Lâm, chuyên gia năng lượng, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), việc nghiên cứu áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng đối với hộ gia đình có mục tiêu chính là điều tiết phụ tải, khuyến khích người dân hạn chế sử dụng điện vào giờ cao điểm và chuyển một phần nhu cầu sang các khung giờ thấp điểm. Ông cho biết cơ chế giá điện theo giờ không phải là mới, bởi hiện nay đã được áp dụng đối với nhiều khách hàng sản xuất, kinh doanh có mức tiêu thụ điện lớn. Việc áp dụng biểu giá theo khung giờ đã góp phần khuyến khích doanh nghiệp bố trí hoạt động sản xuất vào những thời điểm hệ thống điện có dư địa, qua đó giảm áp lực cho lưới điện trong giờ cao điểm.
Tuy nhiên, theo ông Lâm, việc mở rộng cơ chế này sang khách hàng sinh hoạt cần được cân nhắc kỹ. Khác với doanh nghiệp, nhu cầu sử dụng điện của các hộ gia đình gắn chặt với sinh hoạt hàng ngày và nhiều trường hợp không thể chủ động dịch chuyển sang giờ thấp điểm. "Người dân cần dùng điện vào thời điểm họ có nhu cầu. Nhiều nhu cầu sử dụng điện là thiết yếu, không phải lúc nào cũng có thể lựa chọn thời gian sử dụng để tránh giờ cao điểm", ông nói. Theo chuyên gia, việc áp dụng đối với hộ gia đình cần có lộ trình phù hợp và nghiên cứu kỹ tác động đối với từng nhóm khách hàng. Đồng thời chính sách giá điện cần tiếp tục bảo đảm mục tiêu an sinh xã hội. Theo ông, các hộ nghèo, hộ có mức tiêu thụ điện thấp vẫn cần được hỗ trợ thông qua các bậc giá ưu đãi hoặc chính sách trợ giá phù hợp, trong khi những khách hàng sử dụng nhiều điện có thể chia sẻ nhiều hơn để góp phần bảo đảm công bằng trong tiếp cận điện năng. "Chính sách nào khi xây dựng cũng hướng đến mục tiêu tốt, song khi triển khai cần tính đến điều kiện thực tế và khả năng thích ứng của người dân", TS Ngô Đức Lâm nhấn mạnh.
Trước đó, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định 963 quy định khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của hệ thống điện quốc gia. Theo đó, giờ cao điểm được áp dụng từ 17h30 đến 22h30 các ngày từ thứ hai đến thứ bảy; riêng chủ nhật không áp dụng giờ cao điểm. Giờ bình thường được tính từ 6h đến 17h30 và từ 22h30 đến 24h các ngày từ thứ hai đến thứ bảy; riêng chủ nhật kéo dài từ 6h đến 24h. Trong khi đó, giờ thấp điểm được áp dụng từ 0h đến 6h tất cả ngày trong tuần.
