Theo số liệu hợp nhất năm 2024, tổng tài sản của khối doanh nghiệp nhà nước (DNNN) ước đạt khoảng 4,1 triệu tỷ đồng, tổng doanh thu đạt gần 2,9 triệu tỷ đồng, nộp ngân sách khoảng gần 390.000 tỷ đồng. So với năm 2021, tổng tài sản tăng khoảng 13%, vốn chủ sở hữu tăng 8%, doanh thu tăng 39% và số nộp ngân sách nhà nước tăng 29%. Thông tin từ Bộ Tài chính cho biết, cả nước có khoảng 12.000 DNNN vào đầu những năm 1990, đến nay con số này giảm còn 695, trong đó có 497 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước và 198 doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối.
Hội thảo về tái cơ cấu DNNN
Ngày 21/7, Báo Tiền Phong tổ chức Hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng". Ông Phùng Công Sưởng, Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhận định: “Doanh nghiệp nhà nước luôn giữ vị trí đặc biệt trong nền kinh tế”. Khu vực này đảm nhận nhiều lĩnh vực then chốt, góp phần bảo đảm các cân đối lớn, ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện những nhiệm vụ chiến lược của đất nước. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng 2 con số, yêu cầu đặt ra đối với DNNN là phải thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt nền kinh tế. Cần tháo gỡ các điểm nghẽn trong quá trình cơ cấu lại DNNN, nâng cao hiệu quả quản trị và sử dụng vốn nhà nước, đồng thời xây dựng cơ chế, chính sách để DNNN phát huy vai trò mở đường, dẫn dắt và tạo động lực tăng trưởng.
Định vị lĩnh vực dẫn dắt và tháo gỡ thể chế
Ông Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương chỉ ra, để đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn tới, cần đẩy mạnh tái cơ cấu DNNN theo cách thức mới để phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Trong đó định vị rõ các lĩnh vực dẫn dắt, tách bạch nhiệm vụ kinh doanh, nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ công ích, đồng thời tháo gỡ những điểm nghẽn thể chế để DNNN đủ quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong đầu tư kinh doanh. Quá trình sắp xếp, đổi mới, cơ cấu lại DNNN, đặc biệt từ sau năm 2001 đến nay đã tạo ra những DNNN vai trò trụ cột trong các lĩnh vực chiến lược, quan trọng như: EVN, PetroVietnam, Viettel, VNPT, Vinatex, Vinalines…; đặc biệt tạo điều kiện để các tập đoàn kinh tế mở rộng đầu tư ra nước ngoài, thiết lập hiện diện thương hiệu tại các thị trường khu vực và quốc tế như Viettel, PetroVietnam, Tập đoàn Công nghiệp Than-khoáng sản Việt Nam.
Điểm nghẽn trong tái cơ cấu DNNN
Chủ trương về sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả DNNN được Đảng khởi xướng từ đầu thập niên 90. Tuy nhiên, quá trình cơ cấu lại DNNN vẫn còn nhiều hạn chế. Kết quả, tiến độ thực hiện sắp xếp, cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước giai đoạn 2022-2025 còn chậm, không đạt kế hoạch đề ra. Số liệu của Bộ Tài chính cho thấy, đến hết năm 2025, chưa có doanh nghiệp hoàn thành cổ phần hóa; có 4 doanh nghiệp đã hoàn thành việc sáp nhập và 4 doanh nghiệp đang triển khai phương án giải thể doanh nghiệp; hoàn thành thoái vốn tại 17 doanh nghiệp trong số 146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn. Ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước, Bộ Tài chính chỉ ra nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ quy định về phân công, phân cấp chưa đủ mạnh; cơ quan đại diện chủ sở hữu nhà nước còn trực tiếp quyết định nhiều vấn đề thuộc lĩnh vực quản trị kinh doanh của doanh nghiệp 100% vốn nhà nước; công tác chuẩn bị cổ phần hóa, thoái vốn chưa tốt… Với mục tiêu giải phóng và khơi thông các nguồn lực quốc gia, đưa dòng vốn nhà nước dịch chuyển vào những lĩnh vực hạ tầng, công nghệ cốt lõi, đồng thời tạo dư địa phát triển cho khu vực tư nhân và thị trường tài chính, việc tái cơ cấu DNNN cần được thực hiện thực chất và quyết liệt hơn nữa theo tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước.
Giải pháp khơi thông nguồn lực quốc gia
Để công tác tái cơ cấu doanh nghiệp hiệu quả, theo ông Nguyễn Tuấn Linh, cần giao cơ quan chủ sở hữu chủ động xây dựng và quyết định danh mục doanh nghiệp thực hiện sắp xếp, cổ phần hóa, thoái vốn theo từng giai đoạn (thay vì Thủ tướng Chính phủ ban hành danh mục như hiện nay). Cơ quan chủ sở hữu chủ động xem xét, quyết định điều chỉnh danh mục, thời điểm thực hiện phù hợp với tình hình thực tế trong cùng một giai đoạn. Xác định nhiệm vụ cơ cấu lại doanh nghiệp là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, bao gồm cả các nhiệm vụ, giải pháp về quản trị doanh nghiệp, cơ cấu lại tổ chức, lao động, cơ cấu lại vốn, tài sản tại doanh nghiệp… và giao cơ quan chủ sở hữu quyết định giao doanh nghiệp thực hiện tại kế hoạch sản xuất kinh doanh 5 năm và hàng năm.
Hàm ý chính sách từ Bộ Tài chính
Bà Đoàn Thị Kim Dung - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế-Tài chính, Bộ Tài chính đưa ra những hàm ý chính sách cho việc tái cơ cấu DNNN. Cần xác định lý do Nhà nước nắm vốn trước khi quyết định tỷ lệ vốn; chức năng chủ sở hữu phải tách khỏi quản lý ngành và điều tiết để tránh xung đột lợi ích; kiểm toán, xử lý tài sản và tách nhiệm vụ công phải đi trước thay đổi sở hữu. Đồng thời, các doanh nghiệp chiến lược vẫn phải tuân thủ kỷ luật tài chính; vai trò công không đồng nghĩa với bù lỗ kéo dài. Cuối cùng là không sáp nhập doanh nghiệp yếu kém chỉ để che lấp thua lỗ và trì hoãn xử lý; xây dựng chính sách hỗ trợ người lao động và bảo đảm dịch vụ công một cách độc lập, không phụ thuộc vào việc duy trì những doanh nghiệp không còn khả năng phục hồi.
