GS.TS Trần Văn Thọ cho rằng doanh nghiệp tư nhân Việt Nam cần được phát triển để dần thay thế nguồn lực nước ngoài, giúp kinh tế Việt Nam phát triển bền vững. Ý kiến này được đưa ra tại buổi ra mắt cuốn sách "Kinh tế tư nhân Việt Nam - Động lực quan trọng nhất để dân giàu nước mạnh" chiều 6/7. Cuốn sách do GS.TS Trần Văn Thọ, Phạm Chi Lan, Vũ Kim Hạnh và Đậu Anh Tuấn đồng chủ biên.
Vai trò của doanh nghiệp FDI và nội lực
Doanh nghiệp FDI hiện chiếm tới 70% tổng xuất khẩu của Việt Nam, được ví như "gã khổng lồ" của nền kinh tế. Tuy nhiên, GS.TS Trần Văn Thọ phân tích, phụ thuộc vào FDI khó bền vững dù cần thiết trong ngắn hạn. Để đạt mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam cần chú trọng quy mô doanh nghiệp và năng suất tổng hợp (TFP).
"Công thức" chính được GS nêu ra là "tận dụng ngoại lực để đi nhanh nhưng cần củng cố nội lực để dần dần thay thế ngoại lực". Nguồn lực kinh doanh được xét theo ba khía cạnh: tư bản, công nghệ và năng lực kinh doanh, đúc kết từ mô hình Nhật Bản và Hàn Quốc.
Bài học từ Nhật Bản và Hàn Quốc
Nhật Bản tập trung vào nâng cao năng lực kinh doanh và công nghệ, với chính sách thúc đẩy doanh nghiệp SME trên ba điểm yếu: thiếu nguồn lực, khó tiếp cận vốn và khả năng phân tích thị trường. Nhật Bản cũng xây dựng quan hệ lâu dài giữa doanh nghiệp lớn và SME, đồng thời đầu tư mạnh cho R&D, với tỷ lệ R&D/GDP có giai đoạn vượt Pháp, Mỹ.
Hàn Quốc tập trung vào tư bản, hỗ trợ tín dụng và ngoại tệ để nhập khẩu máy móc, từ đó hình thành các chaebol. Đầu thập niên 1980, khi ở mức thu nhập trung bình cao như Việt Nam hiện nay, tỷ lệ R&D/GDP của Hàn Quốc đã trên 1% và lên 2% vào năm 1990. Trung Quốc năm 2012 đạt trên 2%. Trong khi đó, tỷ lệ R&D/GDP của Việt Nam hiện dưới 0,7%, và kế hoạch đạt 2% vào năm 2030 được đánh giá là rất thách thức.
Giải pháp cho doanh nghiệp lớn và SME
GS.TS Trần Văn Thọ cho rằng cần có nhiều doanh nghiệp lớn để dễ thành công, vì doanh nghiệp càng lớn càng có khả năng đầu tư cho sáng tạo và chịu rủi ro. Nhà nước cần tạo cơ chế để doanh nghiệp chia sẻ tầm nhìn dài hạn, cùng thực hiện các dự án nghiên cứu công nghệ, khuyến khích R&D và chuyển giao tri thức với SME.
Với nhóm SME, thị trường vốn cần cải thiện mạnh mẽ. Theo GS, ngân hàng thương mại có xu hướng chỉ cho vay doanh nghiệp lớn, thủ tục vay vốn phức tạp khiến nhiều SME bỏ cuộc. Ông đề xuất cần có chuyên viên tư vấn và nhân viên ngân hàng đủ năng lực thẩm định dự án để hỗ trợ vốn cho SME.
Phát triển kinh tế tư nhân: Động lực quan trọng
Bà Phạm Chi Lan đồng tình với GS.TS Trần Văn Thọ, cho rằng Việt Nam cần tìm mô hình phát triển phù hợp, nhất quán, không nên "nhặt mỗi nơi một chút". Bà nhấn mạnh: "Câu chuyện phải là tìm ra mô hình phát triển cho Việt Nam, không chỉ là tăng trưởng. Khác biệt giữa tăng trưởng và phát triển là một bên mang lại lợi ích cho người dân, một bên không khéo là đa số bị bỏ lại phía sau." Bà mong muốn khu vực kinh tế tư nhân "phải phát triển ngoạn mục hơn nữa trong thời gian tới".
Cuốn sách dày hơn 700 trang, 5 chương, với sự tham gia của 33 tác giả, trả lời ba câu hỏi lớn: ý nghĩa của sự lớn mạnh doanh nghiệp tư nhân, chính sách nhà nước cần có, và tố chất doanh nghiệp tư nhân để đảm nhận vai trò động lực trong kỷ nguyên mới.
