Sau gần bốn thập kỷ thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển từ mục tiêu "thu hút nhiều" sang "thu hút đúng". Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được kỳ vọng mở ra giai đoạn mới, đặt chất lượng công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng lực lan tỏa của dòng vốn FDI lên hàng đầu.
Chuyển từ số lượng sang chất lượng
Trao đổi với Tri Thức - Znews, GS. David Dapice, Giáo sư danh dự ngành Kinh tế tại Đại học Tufts (Massachusetts, Mỹ), nhận định đây là hướng đi tất yếu nếu Việt Nam muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong dài hạn. Ông nhấn mạnh: "Động lực tăng trưởng của Việt Nam đang thay đổi. Tốc độ gia tăng lực lượng lao động đã chậm lại, đặc biệt dòng dịch chuyển lao động từ nông thôn sang khu vực công nghiệp và dịch vụ đã giảm đáng kể so với trước đại dịch Covid-19."
Để duy trì tốc độ tăng trưởng GDP khoảng 7% mỗi năm, Việt Nam phải dựa nhiều hơn vào tăng năng suất lao động. Mỗi lao động cần được trang bị nhiều vốn hơn, tiếp cận công nghệ tiên tiến và có trình độ kỹ năng cao hơn. Đây chính là giá trị mà dòng vốn FDI chất lượng cao có thể mang lại nếu được định hướng đúng.
Đưa doanh nghiệp Việt vào chuỗi cung ứng
Mặc dù thành công trong thu hút FDI, Việt Nam vẫn chưa đạt kỳ vọng về chuyển giao công nghệ và liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước. GS. Dapice cho rằng đây là thách thức không nhỏ, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa khi khả năng tiếp cận tín dụng hạn chế và hàng hóa từ Trung Quốc có giá cạnh tranh.
Ông đề xuất hướng đi khả thi: giúp doanh nghiệp Việt từng bước tham gia vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI xuất khẩu, dù ban đầu chỉ ở cấp độ nhà cung ứng tầng ba hoặc tầng bốn. Chính quyền có thể chủ động đối thoại với doanh nghiệp FDI để tìm hiểu những linh kiện hay sản phẩm trung gian hiện đang nhập khẩu nhưng có thể sản xuất tại Việt Nam nếu doanh nghiệp nội địa được đầu tư, nâng cấp công nghệ và năng lực quản trị.
"Các rào cản về quy mô sản xuất hay kiểm soát chất lượng hoàn toàn có thể được khắc phục nếu doanh nghiệp nội địa hợp tác với nhau và nhận hỗ trợ kỹ thuật từ chính các doanh nghiệp FDI," GS. Dapice nói.
Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và R&D
Nghị quyết 10 đặt mục tiêu thu hút nhiều trung tâm R&D, trung tâm đổi mới sáng tạo và các dự án công nghệ cao. GS. Dapice chỉ ra các yếu tố quyết định: hệ thống đại học cạnh tranh, hạ tầng số mạnh mẽ (đặc biệt trung tâm dữ liệu cho AI), và môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo nơi startup có thể phát triển. Ông nhấn mạnh: "Khởi nghiệp không chỉ cần tiền, mà còn cần hệ sinh thái hỗ trợ và hoạt động cố vấn. Các ngân hàng hiện chưa có nhiều kinh nghiệm tài trợ cho startup, nơi tài sản bảo đảm chủ yếu là ý tưởng và rủi ro cao."
Việt Nam cần phát triển các tổ chức tài chính chuyên biệt đáp ứng nhu cầu của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Kinh nghiệm quốc tế và vị thế chuỗi giá trị
GS. Dapice dẫn ví dụ Malaysia, nơi chính phủ hỗ trợ doanh nghiệp thông qua quỹ đất và nhà xưởng chi phí thấp, tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn do chính doanh nghiệp FDI giảng dạy. Đài Loan (Trung Quốc) hỗ trợ cụm ngành công nghiệp với khảo sát công nghệ, nghiên cứu thị trường và đào tạo lao động.
Về cạnh tranh trong bán dẫn, AI và năng lượng sạch, ông cho rằng gần như không quốc gia nào có thể cạnh tranh trực diện với Trung Quốc trong sản xuất, ngoại trừ một số phân khúc nhỏ hoặc công nghệ cao. Thay vào đó, Việt Nam nên trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị khu vực, hợp tác với Hàn Quốc, Nhật Bản để hình thành hệ sinh thái sản xuất bổ trợ. Qua đó, Việt Nam tích lũy công nghệ, mở rộng quy mô và nâng cao năng lực quản trị, từng bước đảm nhận các khâu giá trị gia tăng cao hơn.
"Nếu Việt Nam xây dựng được nhiều doanh nghiệp quy mô lớn có năng lực cạnh tranh quốc tế, các doanh nghiệp này sẽ trở thành đầu tàu. Đó cũng là con đường để Việt Nam từng bước nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu," GS. Dapice kết luận.
