Dù nắm giữ khối tài sản hàng nghìn tỷ đồng, nhiều doanh nghiệp nhà nước (DNNN) vẫn đang phải đối mặt với tình trạng thiếu quyền tự quyết trong các quyết định kinh doanh, dẫn đến hoạt động kém hiệu quả và khó cạnh tranh trên thị trường.
Thực trạng thiếu quyền tự chủ
Theo báo cáo của Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp, tính đến cuối năm 2024, tổng vốn chủ sở hữu của 19 tập đoàn, tổng công ty trực thuộc Ủy ban đạt hơn 1,2 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp phản ánh rằng các quy định hiện hành về quản lý vốn và tài sản nhà nước đang hạn chế quyền chủ động của họ.
Ông Nguyễn Văn A, chuyên gia kinh tế, cho biết: "DNNN hiện nay vẫn phải xin phép nhiều cấp cho các quyết định đầu tư, mua sắm hay thậm chí là tuyển dụng nhân sự chủ chốt, điều này làm chậm quá trình ra quyết định và giảm tính cạnh tranh."
Hệ lụy từ sự thiếu linh hoạt
Sự thiếu quyền tự quyết khiến các DNNN khó thích ứng nhanh với biến động thị trường. Ví dụ, trong lĩnh vực năng lượng, một tập đoàn nhà nước mất đến 6 tháng để phê duyệt một dự án đầu tư nhỏ, trong khi doanh nghiệp tư nhân chỉ mất vài tuần.
Báo cáo của Bộ Kế hoạch và Đầu tư năm 2024 chỉ ra rằng, hiệu quả sử dụng vốn của DNNN chỉ đạt 70% so với khu vực tư nhân. Cụ thể, tỷ suất lợi nhuận trên vốn (ROE) của DNNN bình quân chỉ 6,5%, thấp hơn đáng kể so với mức 12-15% của doanh nghiệp tư nhân cùng ngành.
Đề xuất cải cách
Nhiều chuyên gia cho rằng, để nâng cao hiệu quả hoạt động, cần trao quyền tự chủ nhiều hơn cho DNNN, đặc biệt trong các lĩnh vực như đầu tư, nhân sự và quản trị. Ông Trần Văn B, đại diện một tập đoàn nhà nước, kiến nghị: "Chúng tôi cần một cơ chế quản lý linh hoạt hơn, cho phép doanh nghiệp tự quyết định các vấn đề kinh doanh hàng ngày mà không cần xin phép từng bước."
Ủy ban Quản lý vốn nhà nước cũng đang xây dựng đề án sửa đổi Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp, dự kiến trình Quốc hội trong năm 2025. Đề án này nhằm tăng cường quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của DNNN.
Kỳ vọng từ việc phân cấp
Việc trao quyền tự quyết không chỉ giúp DNNN tăng tốc trong ra quyết định mà còn thu hút nhân tài và nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo tính toán, nếu DNNN được tự chủ hoàn toàn, hiệu quả hoạt động có thể tăng thêm 20-30% trong vòng 3 năm.
Tuy nhiên, đi kèm với quyền tự chủ là trách nhiệm giải trình minh bạch. Các chuyên gia nhấn mạnh cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để tránh thất thoát vốn và lạm quyền.
