Chuyên gia Lê Xuân Nghĩa: Cần thay đổi tư duy quản lý để biến sở hữu trí tuệ thành nguồn lực
Theo Tiến sĩ Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn phát triển và Thành viên Hội đồng tư vấn Chính sách của Thủ tướng, đã đến lúc cần chuyển đổi tư duy quản lý từ bảo hộ đơn thuần sang xây dựng hệ sinh thái chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Mục tiêu là đưa sở hữu trí tuệ từ nhận thức trở thành nguồn lực thực sự thúc đẩy nền kinh tế bền vững.
Nút thắt lớn nhất trong thương mại hóa nghiên cứu khoa học
Trong cuộc trao đổi với phóng viên, Tiến sĩ Lê Xuân Nghĩa chỉ ra rằng, dù Việt Nam đã có nhiều kết quả nghiên cứu khoa học, tỷ lệ thương mại hóa vẫn ở mức thấp so với thế giới và khu vực châu Á. Ông nhấn mạnh hai vấn đề cốt lõi:
- Thiếu sự gắn kết giữa nghiên cứu và sản xuất kinh doanh: Ở các nước phát triển, hệ thống viện nghiên cứu và trường đại học trực thuộc doanh nghiệp lớn tạo nên hệ sinh thái "học đi đôi với hành". Trong khi đó, tại Việt Nam, số doanh nghiệp có năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) còn hạn chế, dẫn đến các sáng kiến rời rạc, khó đạt tiêu chuẩn quốc tế.
- Thiếu hụt nhân tài và điều kiện nghiên cứu: Khoa học công nghệ đòi hỏi đội ngũ nhân lực chất lượng cao và nguồn lực tài chính lớn, từ phòng thí nghiệm đến chi phí thử sai. Đây là thách thức mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa đáp ứng được.
Ba trụ cột chính sách cần hoàn thiện
Để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, Tiến sĩ Lê Xuân Nghĩa đề xuất hoàn thiện đồng bộ ba trụ cột chính sách:
- Xây dựng mô hình gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học, với doanh nghiệp lớn đóng vai trò trung tâm.
- Phát triển hệ thống viện nghiên cứu và trung tâm R&D trong doanh nghiệp, cùng cơ chế thu hút và giữ chân nhân tài.
- Thiết lập cơ chế tài chính chia sẻ rủi ro trong nghiên cứu khoa học, với sự tham gia của Nhà nước, quỹ đầu tư và doanh nghiệp để giảm thiểu rủi ro và khuyến khích đầu tư dài hạn.
Thách thức trong bảo vệ sở hữu trí tuệ
Tiến sĩ Lê Xuân Nghĩa cho biết, khó khăn lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở kỹ thuật quản lý mà còn ở nhận thức xã hội chưa đầy đủ về sở hữu trí tuệ. Việc sử dụng phần mềm không bản quyền và sao chép sản phẩm sáng tạo vẫn phổ biến. Bên cạnh đó, hệ thống thực thi pháp luật còn hạn chế, thiếu công cụ và nguồn lực để xử lý vi phạm hiệu quả. Ông nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng hệ thống kiểm định chất lượng đạt chuẩn quốc tế và tăng cường xử phạt nghiêm minh để hình thành thói quen tôn trọng bản quyền.
Thay đổi tư duy doanh nghiệp về sở hữu trí tuệ
Nhiều doanh nghiệp chỉ quan tâm đăng ký sở hữu trí tuệ khi sản phẩm đã thành công, thậm chí bị đăng ký thương hiệu trước ở nước ngoài. Tiến sĩ Lê Xuân Nghĩa cho rằng, đây là hệ quả của việc coi nhẹ vai trò tài sản trí tuệ. Để thay đổi, cần nâng cao nhận thức thông qua thực thi pháp luật nghiêm minh, xây dựng hệ thống giám sát chuyên trách, và đầu tư hạ tầng kiểm định chất lượng. Quan trọng hơn, cần xây dựng văn hóa kinh doanh tôn trọng giá trị sáng tạo, giúp doanh nghiệp coi sở hữu trí tuệ là tài sản chiến lược.
Biến sở hữu trí tuệ thành nguồn lực phát triển
Để sở hữu trí tuệ trở thành động lực tăng trưởng, Tiến sĩ Lê Xuân Nghĩa đề xuất triển khai đồng bộ ba yếu tố nền tảng:
- Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học công nghệ.
- Tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và phát triển ở cả khu vực công và tư.
- Xây dựng hệ thống bảo vệ và thương mại hóa tài sản trí tuệ hiệu quả, bao gồm cơ chế pháp lý và thị trường giao dịch công nghệ.
Ông kết luận: "Khi tài sản trí tuệ được bảo vệ và định giá đúng, nó mới trở thành nguồn lực thực sự cho phát triển." Kinh nghiệm từ các quốc gia như Hàn Quốc cho thấy, việc ưu tiên sử dụng sản phẩm trong nước không chỉ là lựa chọn tiêu dùng mà còn là chiến lược hỗ trợ doanh nghiệp nội địa phát triển.
