Ngày 9.10.1986, Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo) ký quyết định thành lập Trung tâm Nghiên cứu chế tạo tàu cá và thiết bị thuộc Trường ĐH Hải sản, tiền thân của Viện Nghiên cứu chế tạo tàu thủy (UNINSHIP) thuộc Trường ĐH Nha Trang. Trải qua 4 thập kỷ, UNINSHIP đã định hình ngành đóng tàu vỏ composite Việt Nam bằng chất lượng sản phẩm và những đề tài khoa học đi thẳng vào thực tiễn.
Bối cảnh ra đời và những bước đi đầu tiên
Cuối thập niên 1980, ngành thủy sản Việt Nam đối mặt với bài toán nan giải: đội tàu vỏ gỗ truyền thống bộc lộ giới hạn về tuổi thọ, khả năng chịu sóng và chi phí bảo trì, trong khi nhu cầu vươn khơi xa bờ ngày càng lớn. Công nghệ đóng tàu cần thay đổi, nhưng năng lực nghiên cứu trong nước về vật liệu mới, đặc biệt là composite, gần như chưa có. Trường ĐH Hải sản (sau này là ĐH Thủy sản, ĐH Nha Trang) xác định không thể đứng ngoài bài toán này.
Đơn vị ra đời với sứ mệnh ba mũi: đào tạo, nghiên cứu khoa học và sản xuất thử nghiệm, với yêu cầu nhất quán là kết quả nghiên cứu phải đi thẳng vào thực tiễn, không dừng lại ở báo cáo. Một năm sau, chiếc tàu vỏ gỗ đầu tiên hạ thủy tại xưởng ở Trường ĐH Hải sản, mở ra truyền thống gắn nghiên cứu với thực hành. Năm 2006, cùng với sự kiện Trường ĐH Thủy sản đổi tên thành Trường ĐH Nha Trang, đơn vị được nâng cấp thành Viện Nghiên cứu chế tạo tàu thủy.
Bước ngoặt composite: Từ tàu VN-90 đến tàu 250 khách
Đầu năm 1990, UNINSHIP phối hợp với Trung tâm Polyme – Trường ĐH Bách khoa TP.HCM thực hiện đề tài cấp nhà nước về ứng dụng vật liệu composite trong chế tạo tàu thuyền. Tháng 6.1990, tàu VN-90 hạ thủy – chiếc tàu vỏ composite đầu tiên được thiết kế và chế tạo hoàn toàn trong nước. Từ đó, composite trở thành vật liệu trọng tâm của viện.
Đề tài về gia cường composite bọc tàu vỏ gỗ dẫn đến hơn 100 chiếc tàu ngư dân được gia cố, tăng tuổi thọ và độ an toàn. Đề tài về xuồng cấp cứu composite cho tàu biển chạy tuyến quốc tế kết thúc bằng hơn 50 xuồng giao cho các chủ tàu từ Nam ra Bắc. Dòng tàu hai thân (catamaran) vỏ composite mở ra hướng nghiên cứu về phương tiện du lịch biển cao cấp.
Khách hàng của viện bao gồm cả tư nhân lẫn cơ quan nhà nước: từ tàu cá hỗ trợ ngư dân vươn khơi đến tàu kiểm ngư, tàu tuần tra bảo vệ vùng biển Khánh Hòa. Riêng giai đoạn 2015–2020, viện đóng mới 40 tàu cá vỏ composite cho ngư dân từ Nghệ An đến Bình Thuận và thi công 9 nhà hàng nổi sức chứa 100–120 khách.
Đầu năm 2026, viện hạ thủy 3 tàu du lịch composite đạt chuẩn VR HSLC SI FRP với thông số: dài 27,98 m, rộng 5,18 m, lượng chiếm nước 50,86 tấn, tốc độ tối đa 28 hải lý/giờ, sức chở 150 hành khách. So với tàu VN-90 vài tấn năm 1990, hành trình 4 thập kỷ in dấu rõ trong từng thông số kỹ thuật.
Ứng dụng đa dạng và hạ tầng khoa học
Không chỉ tàu thuyền, UNINSHIP đưa composite vào nhiều ứng dụng khác: bể nuôi thủy sản dung tích đến 200 m3, hệ thống lồng bè FRP, két chứa dầu trên tàu cá, hệ thống bể xử lý nước thải công nghiệp. Những sản phẩm này có mặt tại nhiều cơ sở nuôi trồng, chế biến thủy sản và khu công nghiệp ven biển miền Trung.
TS Quách Hoài Nam, Hiệu trưởng Trường ĐH Nha Trang, nhận xét: "Viện Nghiên cứu chế tạo tàu thủy là minh chứng sinh động cho triết lý gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học và phục vụ cộng đồng của nhà trường. Nhiều sản phẩm của viện đã tiên phong trong ứng dụng vật liệu composite tại Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực tàu cá, tàu du lịch, tàu dịch vụ hậu cần nghề cá và các công trình phục vụ nuôi biển."
Hạ tầng khoa học được xây dựng bền bỉ: Phòng Thiết kế trang bị phần mềm MAXSURF và PROPCAD đáp ứng tiêu chuẩn của Cục Đăng kiểm Việt Nam; Phòng Kiểm nghiệm mang chứng nhận VR LAB-02, LAS-XD 891 và ISO 9001:2015, với hệ thống thiết bị kiểm tra không phá hủy (NDT). Xưởng đóng tàu rộng hơn 3.000 m2 với cẩu di động 15 tấn được chứng nhận đủ điều kiện chế tạo và sửa chữa tàu biển vỏ FRP.
Hướng tới kinh tế biển xanh
Trong năm kỷ niệm 50 năm Trường ĐH Nha Trang phát triển tại Khánh Hòa (1976–2026), nhà trường xác định UNINSHIP tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong chiến lược phát triển khoa học công nghệ biển. Định hướng tập trung vào tàu phục vụ kinh tế biển xanh, tàu du lịch chất lượng cao, công trình nổi và thiết bị nuôi biển công nghiệp, vật liệu composite tiên tiến, đồng thời tăng cường hợp tác với doanh nghiệp.
TS Quách Hoài Nam nhấn mạnh: "Nhà trường kỳ vọng Viện sẽ tiếp tục là cầu nối hiệu quả giữa tri thức đại học với nhu cầu của xã hội, đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững của ngành kinh tế biển Việt Nam."
40 năm qua, UNINSHIP không định hình ngành đóng tàu composite Việt Nam bằng tuyên ngôn. Viện làm điều đó bằng từng đề tài khoa học đi đến tận cùng, từng sản phẩm được kiểm định nghiêm ngặt, và từng con tàu rời xưởng ra biển – bền bỉ, nhất quán, và chưa dừng lại.
