Tại Thung lũng Silicon, thuật ngữ "kỳ lân" (unicorn) chỉ startup định giá trên 1 tỷ USD, "nhân mã" (centaur) trị giá 100 triệu USD, và "decacorn" trị giá 10 tỷ USD. Gần đây, một "sinh vật" mới xuất hiện: "kỳ lân zombie" – công ty từng được định giá trên 1 tỷ USD nhưng nay chỉ còn là cái bóng, khiến các nhà đầu tư mạo hiểm mất ngủ.
332 kỳ lân mất giá: Thực trạng đáng báo động
Tính đến tháng 5/2026, trong số 1.900 kỳ lân trong cơ sở dữ liệu do Ilya Strebulaev của Đại học Stanford duy trì, có 332 công ty đã gọi vốn ở mức định giá bằng hoặc thấp hơn đỉnh cũ. Trong đó, 212 công ty được định giá dưới 1 tỷ USD. Có tới 383 công ty không công bố vòng gọi vốn mới nào trong 3 năm trước đó; 41 trong số này đã mất vị thế kỳ lân.
Ông Strebulaev lưu ý rằng dữ liệu về startup vốn nổi tiếng nhiễu loạn. Một số kỳ lân có thể không gọi vốn vì không cần tiền, nhưng những công ty khác có thể đang chật vật biện minh cho các mức định giá trên trời. Một tỷ lệ không nhỏ kỳ lân đã gia nhập đội quân xác sống.
Nguyên nhân: Lãi suất thấp và bong bóng định giá
Vào thời kỳ săn kỳ lân cao trào, nhiều startup có doanh thu ít ỏi và kế hoạch kinh doanh sơ sài. Lãi suất thấp khuyến khích nhà đầu tư rót tiền vào quỹ đầu tư mạo hiểm. Theo PitchBook, năm 2022, các quỹ này huy động được 223 tỷ USD. Kể từ đó, lãi suất tăng và huy động vốn giảm, xuống còn 66 tỷ USD trong năm ngoái.
Một số doanh nghiệp bị thổi giá quá mức. Cameo, trang video người nổi tiếng gửi lời chào có thu phí, được định giá 1 tỷ USD năm 2021 nhưng hiện chỉ còn 82 triệu USD. SonderMind, nền tảng tìm kiếm chuyên gia sức khỏe tâm thần, lao dốc từ 1,1 tỷ USD năm 2021 xuống 7 triệu USD.
Khó khăn trong huy động vốn và thoái vốn
Sự suy giảm gọi vốn làm thủng khả năng huy động thêm tiền của các kỳ lân. Startup thường dành 5-10 năm để tăng trưởng trước khi niêm yết hoặc tìm bên mua lại. Cả hai con đường đều khó khăn. Các thỏa thuận đầu tư mạo hiểm thường cho phép nhà đầu tư phủ quyết chào bán cổ phiếu ra công chúng nếu họ tin rằng chờ đợi có lợi hơn.
Theo Peter Cohan, một nhà đầu tư công nghệ: “Trước đây, lựa chọn dễ nhất thường là gọi thêm tiền từ các quỹ đầu tư mạo hiểm. Nhưng giờ đây, các quỹ này quan tâm hơn tới những công ty đang nóng hiện nay hơn là đặt cược vào các công ty đã già cỗi. Để thuyết phục họ, các startup thường phải chấp nhận bị cắt giảm định giá, cùng nhiều điều khoản không mấy dễ chịu khác.”
Dự báo thanh lọc 500-1.000 tỷ USD
Gần một nửa số công ty trong cơ sở dữ liệu của ông Strebulaev hiện được định giá thấp hơn đỉnh cũ đã gọi vốn năm 2021. PitchBook dự đoán, từ cuối năm sau, các nhà đầu tư sẽ bắt đầu đòi kết quả. Các đợt điều chỉnh giảm ròng về định giá dự kiến từ 500 tỷ đến 1.000 tỷ USD khi các công ty tái định giá, tìm bên mua hoặc phá sản. Tổng giá trị các kỳ lân, không tính 10 công ty giá trị nhất, vào khoảng 5.000 tỷ USD.
Tác động đến quỹ đầu tư mạo hiểm
Định giá sụt giảm là nỗi kinh hoàng đối với các quỹ đầu tư mạo hiểm. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới, các quỹ ra đời gần đây đang hoàn trả cho nhà đầu tư ít tiền hơn so với các quỹ trước, và kém xa chỉ số S&P 500, đặc biệt là những quỹ không đầu tư vào nhóm siêu sao AI. Điều này khiến nhà đầu tư dè dặt hơn khi rót vốn cho các công ty ngoài nhóm dẫn đầu: Hiện chỉ 5% số công ty đầu tư mạo hiểm tạo ra 90% lợi nhuận toàn ngành.
Các quỹ hoảng sợ tìm lời giải. Một số chuyển từ quỹ truyền thống có vòng đời định sẵn sang quỹ liên tục, pha trộn cổ phần công ty tư nhân với nắm giữ thanh khoản ở công ty đại chúng, cho phép định kỳ trả tiền cho nhà đầu tư. Một số khác chuyển sang thị trường thứ cấp dành cho cổ phần tư nhân. Nhưng cả hai ý tưởng hoạt động tốt nhất với startup và quỹ đang làm tốt, kém phù hợp để giải cứu xác sống.
Một số nhà đầu tư hy vọng các thương vụ giga-IPO của công ty AI năm nay sẽ mở cửa thị trường đại chúng cho các tên tuổi kém rực rỡ hơn. Nhưng chắc chắn cần nhiều hơn thế để đưa zombie sống lại.
