Tại Hội thảo lấy ý kiến doanh nghiệp về Dự thảo Dự án luật Đô thị đặc biệt do UBND TP.HCM tổ chức ngày 27/5, ông Phạm Quốc Long, Chủ tịch Hiệp hội Đại lý, môi giới và dịch vụ hàng hải Việt Nam (Visaba), đã chỉ ra một trong những nút thắt lớn nhất trong hệ thống logistics của TP.HCM hiện nay là khoảng trống giao thông đường thủy.
Ông Phạm Quốc Long cho biết, sản lượng hàng hóa qua hệ thống cảng biển TP.HCM (bao gồm cụm cảng Cái Mép, Bà Rịa - Vũng Tàu cũ) năm 2025 đạt khoảng 24 triệu TEU, đứng thứ 8 thế giới. Với tốc độ tăng trưởng 12-15%/năm, dự kiến đến năm 2030, sản lượng sẽ đạt 34-45 triệu TEU, đưa TP.HCM lên vị trí thứ 4-5 toàn cầu. Tuy nhiên, điều này tạo áp lực lớn lên hạ tầng giao thông, đòi hỏi giải pháp dài hạn. “Chìa khóa” được chỉ ra chính là hệ thống giao thông thủy.
Chi phí vận tải thủy thấp hơn 50-60%
Chủ tịch Visaba nhấn mạnh, chi phí vận tải đường thủy thấp hơn 50-60% so với các phương thức khác. Ví dụ, vận chuyển một container 20 feet từ vùng lõi TP.HCM ra cảng Cái Mép bằng đường bộ tốn 4 triệu đồng, trong khi đường thủy chỉ mất 700.000 đồng, chưa bằng 1/5. Ngoài ra, một sà lan có thể chở tới 300 container, giảm ùn tắc, ô nhiễm và chi phí trên mỗi đơn vị hàng hóa so với 300 container di chuyển trên đường bộ.
Trong bối cảnh chi phí vận chuyển quốc tế tăng mạnh, chi phí logistics nội địa cao càng gây áp lực lên doanh nghiệp.
Chuyển đổi xanh thúc đẩy vận tải thủy
Ông Bùi Văn Quỳ, Phó chủ tịch Hiệp hội Cảng biển Việt Nam, đánh giá yêu cầu chuyển đổi xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu đang tạo lực đẩy mạnh cho vận tải thủy. Ngành logistics và cảng biển là xương sống của nền kinh tế nhưng cũng gây phát thải lớn. Để đạt mục tiêu net-zero vào năm 2050, logistics và giao thông phải tiên phong chuyển đổi.
Ông dẫn chứng: “Trên quãng đường 100 km, một xe tải chở 1 container tiêu tốn 50 lít dầu. Sà lan chở 30-40 container giảm khoảng 70% lượng phát thải. Một tàu vận chuyển dọc bờ biển thay thế hàng nghìn ô tô giảm ùn tắc và phát thải. Vận tải thủy là tương lai, cả về kinh tế và môi trường”.
Đánh thức 1.000 km đường thủy
TP.HCM có hệ thống sông, kênh, rạch bao quanh. Từ đầu thập niên 2000, thành phố đã nhận ra giao thông thủy là chìa khóa hồi sinh đô thị sông nước. Các dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tàu Hủ - Bến Nghé không chỉ cải thiện môi trường mà còn mở đường tái hiện cảnh “trên bến dưới thuyền” của Sài Gòn xưa. Tuy nhiên, việc giải tỏa nhà ven kênh kéo dài hàng thập niên vẫn chưa hoàn thiện, các đoạn được làm sạch chưa kết nối vào mạng lưới vận tải công cộng hay vận chuyển hàng hóa quy mô lớn.
Năm 2014, TP.HCM phê duyệt Quy hoạch phát triển mạng lưới đường thủy nội địa đến năm 2020, tầm nhìn sau 2020, nhằm thiết lập các tuyến vận tải container từ ICD Trường Thọ (Thủ Đức cũ) về cảng Cát Lái và Hiệp Phước, kết nối với Long An, Tây Ninh và ĐBSCL. Kế hoạch này “đổ bể” do vướng mắc nạo vét luồng nội tỉnh, tàu tải trọng lớn không thể vào nội đô.
Sở Xây dựng TP.HCM thừa nhận nút thắt lớn nhất là hạ tầng cảng, bến chưa phát triển tương xứng. Sau sáp nhập, TP.HCM có khoảng 1.000 km kênh rạch, trong đó 92 tuyến (574 km) đang khai thác, nhưng chỉ 8 tuyến đạt cấp quy hoạch. Dù vận tải thủy chiếm hơn 34% sản lượng hàng hóa so với đường bộ, đầu tư hạ tầng cho lĩnh vực này chỉ chiếm 5,4% tổng vốn giao thông trong 5 năm qua.
Các địa phương lân cận như Bình Dương cũng phụ thuộc vào đường thủy nhưng hạ tầng hạn chế. Khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu giữ vai trò đầu tàu với cụm cảng Cái Mép - Thị Vải, hơn 80% hàng hóa được gom hoặc rút bằng đường thủy nội địa, nhưng kết nối với TP.HCM hay Bình Dương vẫn chủ yếu bằng đường bộ.
Đầu tư xứng tầm, hướng tới trung tâm vận tải thủy khu vực
Lãnh đạo Sở Xây dựng cho rằng, để TP.HCM khai phá tiềm năng giao thông thủy, trở thành trung tâm vận tải đường thủy dẫn đầu cả nước và khu vực Đông Nam Á, châu Á, cần đầu tư xứng tầm theo quy hoạch đã duyệt.
Trong danh mục dự án trọng điểm ưu tiên đầu tư giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050, TP.HCM bổ sung hàng loạt dự án phát triển mạng lưới giao thông thủy, kết cấu hạ tầng và cảng bến. Trước mắt, thành phố hình thành 2 hành lang vận tải thủy chính: hành lang Bắc - Đông Nam (Bắc Tây Ninh, Bình Dương, Đồng Nai - trung tâm TP - Hiệp Phước, Cần Giờ, Vũng Tàu, Cái Mép - Thị Vải) và hành lang Đông - Tây (Tây Nam bộ, Nam Tây Ninh - trung tâm TP - Hiệp Phước, Cần Giờ, Vũng Tàu, Cái Mép - Thị Vải). Trên 2 hành lang này sẽ tập trung phát triển 4 trục động lực kết nối trung tâm.
Đến năm 2030, TP.HCM ưu tiên đầu tư hệ thống cảng hành khách quốc tế Nhà Rồng - Khánh Hội, cảng hành khách công viên Bến Bạch Đằng, khuyến khích đầu tư bến thủy nội địa, nâng cấp nhiều tuyến rạch. Phía bắc xây dựng ít nhất 1 cảng thủy hàng hóa, 1 cảng thủy hành khách, 1 cảng cạn. Phía nam hoàn thành cảng khách quốc tế Vũng Tàu, triển khai bến cảng container quốc tế Cần Giờ - Cái Mép - Thị Vải. Tổng cộng, giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn 2050, TP.HCM có gần 30 dự án trọng điểm về mạng lưới giao thông thủy, cảng bến, nạo vét luồng lạch.
