Quỹ bình ổn giá xăng dầu chỉ còn hơn 600 tỷ, Chính phủ tính phương án ứng ngân sách bổ sung
Sau hai năm gần như "đóng băng", Quỹ bình ổn giá xăng dầu đã được kích hoạt trở lại để hạ nhiệt giá nhiên liệu trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu biến động mạnh do chiến sự tại Trung Đông. Tuy nhiên, số dư quỹ đã giảm mạnh từ hơn 5.600 tỷ đồng trước ngày 10/3 xuống chỉ còn khoảng 613 tỷ đồng vào kỳ điều hành ngày 25/3. Như vậy, chỉ trong vòng nửa tháng, khoảng 5.000 tỷ đồng đã được sử dụng để hỗ trợ bình ổn giá xăng dầu trong nước.
Theo tính toán của Bộ Công Thương từ đầu tháng 3, với tốc độ chi tiêu như hiện nay, dư địa của quỹ đang nhanh chóng thu hẹp và có thể cạn kiệt vào cuối tháng. Trong bối cảnh đó, Thủ tướng Chính phủ đã xác định cần chủ động chuẩn bị cho kịch bản Quỹ bình ổn giá xăng dầu bị thiếu hụt khi khủng hoảng năng lượng toàn cầu diễn biến nhanh và có nguy cơ kéo dài.
Phương án ứng ngân sách nhà nước
Người đứng đầu Chính phủ đã đồng ý về chủ trương ứng ngân sách Nhà nước từ nguồn tăng thu năm 2025 để bổ sung cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Theo phương án này, khi khủng hoảng qua đi, cơ quan điều hành sẽ sử dụng nguồn của quỹ để hoàn trả lại ngân sách. Bộ Tài chính được giao phối hợp với Văn phòng Chính phủ và Bộ Công Thương hoàn thiện dự thảo, xin chủ trương cấp có thẩm quyền, với thời gian dự kiến áp dụng đến hết ngày 15/4.
Trao đổi với báo chí, Tiến sĩ Hà Thị Cẩm Vân - Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Kinh tế tại Đại học RMIT Việt Nam - cho rằng việc Chính phủ đồng ý chủ trương ứng ngân sách cho thấy định hướng điều hành hiện nay là giảm sốc giá trong ngắn hạn, thay vì để nền kinh tế phải hấp thụ toàn bộ cú sốc năng lượng ngay lập tức.
Theo bà Vân, nếu triển khai cơ chế này, cần xác định rõ đây là công cụ "cầu nối thanh khoản" mang tính khẩn cấp, không phải nguồn bù giá thường xuyên. Về quy mô, ngân sách chỉ nên bù phần thiếu hụt cần thiết nhằm duy trì một "lớp đệm" tối thiểu cho quỹ, đủ để làm mềm các đợt tăng giá bất thường trong thời gian ngắn thay vì bơm đầy quỹ.
"Ứng ngân sách cho Quỹ bình ổn xăng dầu nên là 'van giảm sốc', không phải cơ chế kéo dài", chuyên gia này nhấn mạnh. Đối với thời điểm áp dụng, Tiến sĩ Vân nhận định công cụ này chỉ nên được kích hoạt khi xuất hiện cú sốc lớn từ giá thế giới hoặc khi biên độ tăng vượt ngưỡng có thể gây tác động lan tỏa mạnh tới lạm phát và chi phí sản xuất.
Yêu cầu minh bạch và các giải pháp phối hợp
Bà Vân cũng nhấn mạnh yêu cầu minh bạch toàn bộ quá trình, bao gồm số tiền đã ứng, số đã sử dụng, phần còn lại và tiến độ hoàn trả. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Quỹ bình ổn xăng dầu là quỹ tài chính không nằm trong cân đối ngân sách Nhà nước.
Tuy nhiên, việc bổ sung nguồn lực từ ngân sách được cho là cần thiết nhưng chưa đủ. Theo chuyên gia, chính sách giá xăng dầu muốn phát huy hiệu quả cần đi kèm một loạt công cụ phối hợp. Thực tế, thuế nhập khẩu đã được Chính phủ điều chỉnh giảm từ mức 7-10% xuống 0% đối với nhiều mặt hàng xăng dầu nhằm hỗ trợ nguồn cung và giảm áp lực giá.
Cùng với đó là cơ chế điều hành giá linh hoạt hơn, cho phép điều chỉnh ngay sau một ngày nếu giá cơ sở tăng từ 15% trở lên. Công tác điều hành nguồn cung cũng được siết chặt, yêu cầu các thương nhân đầu mối xây dựng kế hoạch nguồn hàng, duy trì bán hàng thường xuyên, điều tiết giữa các khu vực và xử lý nghiêm các hành vi găm hàng, đội giá hay buôn lậu.
Tác động nếu thiếu quỹ bình ổn
Theo Bộ Công Thương, mức tăng giá xăng dầu trong nước vẫn được kiểm soát thấp hơn đáng kể so với thế giới, một phần nhờ sử dụng Quỹ bình ổn giá. So với khu vực, mặt bằng giá xăng dầu của Việt Nam hiện ở mức trung bình, thấp hơn một số quốc gia có chung đường biên giới.
Tiến sĩ Hà Thị Cẩm Vân nhấn mạnh nếu giá xăng dầu biến động mạnh theo thị trường mà thiếu sự can thiệp kịp thời, rủi ro không chỉ dừng ở việc giá bán lẻ tăng mà còn tạo hiệu ứng dây chuyền ra toàn bộ nền kinh tế. "Xăng dầu là đầu vào trực tiếp của nhiều ngành như vận tải, logistics, đánh bắt, xây dựng, sản xuất công nghiệp và các dịch vụ thiết yếu", Tiến sĩ Vân cho biết.
Số liệu từ cơ quan thống kê cho thấy khi giá xăng dầu tăng 10%, chỉ số giá tiêu dùng (CPI) có thể tăng khoảng 0,36 điểm %. Khi đó, chi phí vận chuyển leo thang sẽ kéo theo giá hàng hóa tăng, biên lợi nhuận của doanh nghiệp bị thu hẹp, thậm chí một số đơn vị nhỏ buộc phải cắt giảm đơn hàng hoặc trì hoãn sản xuất.
Đối với người dân, đặc biệt là nhóm thu nhập trung bình và thấp, giá nhiên liệu tăng sẽ trực tiếp làm suy giảm sức mua thực, kéo theo xu hướng thắt chặt chi tiêu. Ở cấp độ vĩ mô, nếu không kiểm soát tốt, thị trường còn có thể đối mặt với nguy cơ thiếu hụt cục bộ, đứt gãy nguồn cung tại một số địa bàn, đồng thời gia tăng áp lực buôn lậu qua biên giới khi chênh lệch giá với khu vực bị nới rộng.
Giải pháp đồng bộ từ nhiều phía
Theo báo cáo của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), thị trường xăng dầu đang phải đối mặt với "áp lực kép" khi nguồn nguyên liệu đầu vào cho sản xuất bị gián đoạn, trong khi hoạt động nhập khẩu gặp nhiều khó khăn do một số quốc gia trong khu vực áp dụng biện pháp hạn chế xuất khẩu.
Đáng chú ý, nguồn cung đầu vào của Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn (đơn vị chiếm khoảng 40% sản lượng tiêu thụ trong nước) cũng bị ảnh hưởng đáng kể. Trước diễn biến này, Bộ Công Thương đã đề xuất Chính phủ giảm thuế nhập khẩu ưu đãi xăng dầu về 0% nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn cung trong bối cảnh thị trường quốc tế thu hẹp.
Song song với các giải pháp về nguồn cung, chính sách thuế cũng đang được tính toán điều chỉnh. Mới đây, Bộ Tài chính đề xuất giảm thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu. Theo phương án này, thuế với xăng (trừ ethanol) có thể giảm từ 2.000 đồng xuống còn 1.000 đồng mỗi lít; thuế với dầu diesel giảm từ 1.000 đồng xuống 500 đồng mỗi lít; riêng nhiên liệu bay được đề xuất giảm về mức 1.000 đồng, thấp hơn 500 đồng so với hiện hành.
Nếu được thông qua, mức thuế này sẽ có hiệu lực từ thời điểm ký ban hành nghị quyết đến hết ngày 30/6. Đây là loại thuế gián thu được tính trực tiếp vào giá bán hàng hóa, do đó việc điều chỉnh giảm được kỳ vọng sẽ góp phần kéo giảm giá bán lẻ xăng dầu tương ứng trên thị trường.
