Đối với hầu hết các nhà đầu tư quốc tế vào cuối thập niên 1980, Việt Nam là một vùng đất đầy bất trắc, nơi thất bại dễ xảy ra hơn thành công. Nhiều người đã đến rồi vội vã rút lui. Nhưng với ông Kenneth Atkinson, vùng đất hoang sơ ấy lại thắp lên một linh cảm mãnh liệt. Sinh ra tại Manchester, Anh, và tốt nghiệp Đại học Sheffield, ông đã có sự nghiệp tài chính vững chắc khi tự thành lập công ty tư vấn đầu tư riêng tại Hong Kong. Tuy nhiên, chuyến đi đến Việt Nam vào cuối thập niên 1980 đã thay đổi hoàn toàn quỹ đạo cuộc đời ông.
Những ngày đầu đầy thách thức
Năm 1989, ba năm sau khi Đại hội VI chính thức khởi động công cuộc Đổi Mới, nền kinh tế Việt Nam vẫn vật lộn với dư chấn thời bao cấp. Lạm phát từng chạm mức phi mã, hạ tầng đô thị cũ kỹ, và lệnh cấm vận kinh tế tạo ra bức tường cô lập mọi nỗ lực thu hút ngoại lực. Dù chính sách Đổi Mới đã nhen nhóm từ năm 1986, dưới sức ép cấm vận từ Mỹ và hệ thống pháp lý chắp vá, thu nhập bình quân đầu người vẫn dưới 100 USD/năm. Đứng trước bờ vực cạn kiệt nguồn lực, Đổi Mới là con đường duy nhất. Vô số nhà đầu tư quốc tế đến tìm cơ hội đã nhanh chóng vỡ mộng và rút lui. Bản thân ông Ken cũng thừa nhận, quyết định đến thị trường lúc bấy giờ là "không thể nào liều lĩnh hơn". Nhưng ông vẫn quyết định đặt cược.
Tháng 11/1989, Kenneth mang theo bản hợp đồng tư vấn khách sạn trị giá 20 triệu USD, một trong những dự án FDI khổng lồ thời điểm đó, lần đầu đặt chân tới Hà Nội. Việc huy động vốn gần như không có lời giải. Các ngân hàng trong nước chưa quen với tín dụng thương mại, trong khi các tổ chức tài chính quốc tế dè dặt trước thị trường chịu ảnh hưởng cấm vận. Mỗi phương án tài chính đều vấp phải giới hạn mà hệ thống chưa thể vượt qua. Khung pháp lý cho đầu tư nước ngoài đang trong giai đoạn hình thành, quy trình cấp phép kéo dài, thiếu nhất quán, đặc biệt với dự án liên quan đến đất công. Ngay cả các điều kiện hỗ trợ cơ bản từ tư vấn, pháp lý đến vận hành chưa tồn tại như một hệ sinh thái hoàn chỉnh. Dù đã nhiều lần tìm cách tháo gỡ và đổi chủ đầu tư ba lần, dự án cuối cùng không thể thành hình. Tuy nhiên, dự án này đã chứng minh một điều quan trọng: Việt Nam hoàn toàn có thể là điểm đến của những thương vụ đầu tư quy mô quốc tế, ngay cả khi điều kiện thị trường chưa hoàn thiện.
Quyết tâm ở lại và xây dựng
Bất chấp khó khăn, Kenneth Atkinson vẫn chọn ở lại Việt Nam. Ông nhìn thấy con người nơi đây luôn tồn tại năng lượng rực cháy và sự kiên cường vươn lên. Tin chắc rằng "lệnh cấm vận rồi sẽ được gỡ bỏ", ông quyết định tự tay xây những viên gạch đầu tiên để đón đầu làn sóng. Trong bối cảnh Luật tư vấn nước ngoài vừa mở ra những cánh cửa đầu tiên nhưng môi trường kinh doanh thiếu khung vận hành rõ ràng, ông phát triển hoạt động thông qua mô hình hợp tác với Cholimex, cung cấp dịch vụ tư vấn cho doanh nghiệp nước ngoài tìm kiếm cơ hội. Đó là cách ông đặt mình vào "tầng nhẹ" của một cấu trúc kinh tế đang hình thành. "Tôi đã sẵn sàng hỗ trợ các công ty nước ngoài làm ăn tại Việt Nam và cũng quyết định giúp họ kiếm tiền tại đây", ông nhớ lại.
Những năm sau đó, thị trường bắt đầu thay đổi nhưng không đi theo đường thẳng. Khi Mỹ chính thức bỏ lệnh cấm vận vào năm 1994, dòng vốn quốc tế tăng dần quay trở lại, các tập đoàn nước ngoài nhìn Việt Nam với ánh mắt khác. Với ông, việc bỏ cấm vận không chỉ là sự kiện chính trị mà là tín hiệu cho thấy Việt Nam sớm trở thành điểm đến mới của các tập đoàn quốc tế, một "thỏi nam châm" của dòng vốn toàn cầu. Đến năm 1996, khi sóng đầu tư chưa ổn định và môi trường kinh doanh còn bất định, doanh nghiệp của ông rơi vào giai đoạn khó khăn nhất. Có thời điểm, tài khoản chỉ còn 5.000 USD, trong khi lương hàng tháng đã lên tới 3.000 USD. Sau khi trả lương, số tiền còn lại chỉ đủ cho một tấm vé máy bay một chiều rời Việt Nam. Khi được hỏi về "kế hoạch B" quay lại Hong Kong hay trở về Anh, câu trả lời của người sáng lập Grant Thornton Việt Nam chỉ có một: "Tôi không có kế hoạch B. Tôi chỉ có kế hoạch A: xây dựng một công việc kinh doanh tại Việt Nam."
Bước ngoặt và thành công
Sau giai đoạn khó khăn nhất, lựa chọn ở lại nhanh chóng chuyển thành lợi thế khi thị trường bắt đầu định hình rõ nét. Việt Nam đẩy mạnh cải cách doanh nghiệp nhà nước, nhu cầu về tư vấn tài chính và kiểm toán dần hình thành. Ông Kenneth Atkinson đưa ra quyết định táo bạo: chấm dứt mô hình hợp tác BCC, chuyển sang hợp tác với Bourne Griffiths và đưa Grant Thornton Vietnam vận hành theo chuẩn mực quốc tế, đánh dấu bước chuyển từ thử nghiệm sang xây dựng hệ thống bài bản. Cú hích lớn đến khi công ty giành được quyền tư vấn cho chương trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước do Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tài trợ, phối hợp cùng Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính. Chỉ trong một năm triển khai, dự án không chỉ hoàn thành đúng tiến độ mà còn được ADB đánh giá là một trong những chương trình hiệu quả nhất tại châu Á, đưa tên tuổi Grant Thornton trở thành đơn vị tư vấn đáng chú ý tại Việt Nam.
Trong cuốn sách "Không bao giờ nói không: Hành trình từ Saddleworth tới Sài Gòn", Kenneth Atkinson kể lại kỷ niệm thú vị giúp Grant Thornton trúng thầu dự án với ADB. Tại buổi tiệc quyết định với cán bộ Bộ Tài chính, bầu không khí diễn biến bất lợi. Phía đối tác e ngại cho rằng Grant Thornton quy mô quá nhỏ so với các "ông lớn". Khi nguy cơ tuột mất hợp đồng hiện rõ, Kenneth đổi chiến thuật bằng câu hỏi: "Các anh ủng hộ đội bóng nào?" "Manchester United!" – Gần như cả bàn đồng thanh. Bắt trúng tần số, Kenneth đáp lời đầy tự hào: "Thật sao? Tôi cũng vậy. Tôi lại còn đến từ Manchester, và Grant Thornton chính là đơn vị kiểm toán cho câu lạc bộ MU đấy!" Bầu không khí thay đổi chớp nhoáng, sự dè dặt bị quét sạch, dự án triệu đô tạm thời bị gác lại cho những ly whisky và câu chuyện về Quỷ đỏ đến tận khuya. Nhờ sự tự tin đêm đó, Grant Thornton lọt vào danh sách rút gọn, trúng thầu và biến đây thành dự án được ADB đánh giá quản lý tốt nhất châu Á. Một năm sau, tại hội nghị toàn cầu, Kenneth mới phát hiện KPMG đã nẫng tay trên hợp đồng kiểm toán của MU từ năm trước, tức là Grant Thornton thực chất không còn là đơn vị kiểm toán cho đội bóng này nữa! Nhưng với ông, đó không phải may mắn, mà là minh chứng cho nguyên tắc: "Thời điểm là tất cả, thể thao là chất keo gắn kết tuyệt vời, và đôi khi... sự không biết lại là một ân huệ!"
Hội nhập và phát triển
Cùng với quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng, đặc biệt sau khi Việt Nam gia nhập WTO năm 2007, nhu cầu về kiểm toán và tư vấn bùng nổ theo quy mô nền kinh tế. Đến năm 2013, Grant Thornton Vietnam sáp nhập chiến lược với Nexia ACPA, mở rộng quy mô và hoàn thiện chuỗi dịch vụ từ tư vấn quốc tế đến kiểm toán và thuế nội địa, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Những con số tăng trưởng GDP ấn tượng hay dòng vốn FDI hàng tỷ USD không đủ giải thích tại sao Kenneth Atkinson gắn bó hơn 37 năm với Việt Nam. Câu trả lời nằm ở những trải nghiệm đặc biệt về con người nơi đây. Năm 1996, sau ca phẫu thuật tại Hong Kong, ông trở lại TP.HCM trong tình trạng sức khỏe suy giảm. Khi đi bộ đến văn phòng, một người xe ôm lặng lẽ chạy theo, đề nghị chở giúp và kiên quyết không nhận tiền. Những người bán hàng quen dọc đường gọi với hỏi han sức khỏe, động viên ông. "Ngay lúc đó, tôi cảm nhận mình thuộc về Việt Nam, như đang ở trong một gia đình", ông nhớ lại. "Điều đó thôi thúc tôi ở lại và đóng góp nhiều hơn." Năm 1998, một trải nghiệm khác khắc sâu trong tâm trí ông: khi người dân đổ ra đường ăn mừng sau trận bóng đá với Singapore, dòng người cuồng nhiệt phủ kín các con phố, cờ đỏ sao vàng rực lên trong đêm. Không khí ấy phản ánh một nguồn năng lượng xã hội rất đặc biệt.
Nhìn lại hành trình Đổi Mới
Bốn thập kỷ trôi qua, bối cảnh kinh tế Việt Nam đã thay đổi. Chỉ trong giai đoạn 2016–2025, quy mô GDP Việt Nam gần như tăng gấp đôi, vượt 510 tỷ USD, thu nhập bình quân đầu người đạt hơn 5.000 USD. Từ một nền kinh tế bị cô lập, Việt Nam vươn lên nhóm 32 nền kinh tế lớn nhất thế giới, nằm trong top 20 về thương mại và thu hút FDI, với mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do kết nối hơn 60 đối tác. Xuyên suốt hành trình đó, Kenneth Atkinson là một trong số ít người có mặt từ đầu và đi cùng thị trường qua từng giai đoạn. Hiện nay, Việt Nam tiếp tục bước vào làn sóng cải cách mới với trọng tâm tinh gọn bộ máy, cải cách thể chế và tái cấu trúc nền kinh tế, được gọi là "Đổi Mới 2.0". "Tôi cảm thấy may mắn khi được chứng kiến và làm việc tại Việt Nam trong suốt quá trình chuyển mình đó. Dù có không ít thăng trầm, tôi tự hào vì mình đã góp một phần nhỏ vào sự thay đổi chung", ông chia sẻ. Hơn ba thập kỷ gắn bó, Kenneth Atkinson đã đi qua gần như trọn vẹn hành trình chuyển mình của nền kinh tế Việt Nam từ những ngày đầu mở cửa, giai đoạn bấp bênh đến khi thị trường định hình và hội nhập với thế giới. Nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi Mới, Việt Nam đã bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu dài hạn rõ ràng, tập trung nâng cao chất lượng tăng trưởng và phát triển bền vững, tự tin bước vào "kỷ nguyên vươn mình của dân tộc" với khát vọng xây dựng một Việt Nam hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc.
