Thợ gõ sầu riêng vào mùa bận rộn nhất năm
Tiếng gõ lộp bộp vang lên khắp khu vườn sầu riêng rộng lớn, hệt như tiếng chim gõ kiến. Anh Nguyễn Long Thiên Phúc thoăn thoắt leo lên cây sầu riêng sai quả nhất vườn, tay cầm con dao nhỏ. Đầu tiên, anh nheo mắt quan sát bao quát, rồi bắt đầu tiến tới quả sầu gần nhất, dùng cán dao gõ nhẹ lên vỏ. Tiếng kêu bộp bộp phát ra, anh mới đưa một đường dao dứt khoát. Quả sầu rụng xuống, phía dưới, một người trong đội đã sẵn sàng đeo găng tay chụp lấy, thu gọn và đưa lên xe rùa chở ra bãi tập kết.
Mỗi cây sầu riêng đều có một cặp thợ gõ - thợ chụp. Vào mùa cao điểm, mỗi vườn có thể có tới chục đội, liên tục di chuyển từ cây này sang cây khác. Việc thu hoạch sầu là một quá trình kết hợp mọi giác quan. Đầu tiên là nhìn: đánh giá quả dựa trên cuống và gai. Khi quả chín, gai bung ra hết, đầu nhọn chuyển màu đậm, gân quả rõ màu xanh. Sau đó là nghe: tiếng gõ dao phải có độ bồng, âm thanh vang lên từ cán dao chạm vỏ quả. Đôi khi còn phải ngửi để đánh giá mùi vị ngay trên cây.
Trong kíp thợ gõ - chụp, thợ gõ là người quan trọng nhất. Quyết định cắt quả đúng thời điểm phụ thuộc vào cảm nhận sau mỗi âm thanh phát ra từ tay người thợ. Nghề này không có chuẩn rõ ràng, chẳng xác định được thời gian học thành nghề. Anh Phúc cho biết anh chỉ mất 2-3 ngày để bắt đầu thực hành gõ và cắt sầu với tỷ lệ chính xác cao. Nhưng cũng có người trong đội anh, dù đã theo nghề vài tháng vẫn chưa đủ tự tin lên thợ gõ.
Mỗi vùng sầu riêng có đặc tính riêng, thách thức các thợ gõ. Sầu riêng ở Đắk Nông được xem là khó đoán tuổi nhất. Anh Phúc kể: "Thời tiết Đắk Nông lạnh hơn các vùng khác, sầu chín không đều, nếu chỉ dựa vào nhìn hoặc nghe tiếng gõ thì dễ sai số."
Võ Quốc Thành, đội trưởng đội thợ sầu, cũng là người thu mua cả vườn lần này, cho biết thợ gõ sầu chỉ cần thử việc một buổi là có thể đánh giá trình độ. "Kể cả non kinh nghiệm nhưng có năng khiếu thì nhìn là biết ngay." Với thợ chưa đủ trình độ, Thành xếp cho cắt ở những vườn tơ, nơi có lứa quả đầu, độ chín đồng đều. "Vườn già sầu nhìn không đều, thợ phải có nghề mới được."
Sai số cho phép của mỗi thợ sầu trong đội của Thành chỉ khoảng 2%. Nghĩa là 100 tấn sầu riêng, nếu có quá hai tấn nhận định sai, thợ gõ sẽ phải đền bù chênh lệch. "Nghề này khó chỉ cho nhau, có thể hướng dẫn kinh nghiệm cắt nhưng nghe tiếng dao gõ vào sầu để đoán tuổi thì còn tùy khả năng mỗi người."
Đội của Thành cắt sầu chủ yếu để xuất khẩu, trái không được quá chín vì cần thời gian vận chuyển, nhưng cũng không được quá non để bảo đảm độ ngon. Điều đó lý giải tại sao các ông chủ sẵn sàng chi trả cao để thuê thợ gõ giàu kinh nghiệm. Thậm chí, ông chủ đội thu mua cũng phải là thợ gõ để kiểm soát việc thu hoạch. Bản thân Thành là thợ gõ hơn chục năm. Ban đầu, anh mở vựa sầu riêng chuyên thu mua sỉ trên cả nước, rồi bắt đầu leo sầu và gõ sầu như mọi người. Giờ đây, dù công việc chính là chỉ đạo thợ cắt, thi thoảng anh vẫn leo lên cây thị phạm cho thợ mới.
Thành kể thời gian đầu anh cũng phải đền nhiều, bài học đánh vào kinh tế thường nhớ lâu. "Khi gõ chuôi dao, nếu quả chưa tới tuổi cắt thì dội dao vào nó sẽ kêu boong, cảm giác bật ra." Những thợ lành nghề như Thành, Phúc một ngày cắt vài trăm cân là bình thường.
Anh Nguyễn Long Thiên Phúc, thợ gõ 17 năm kinh nghiệm, cho biết những ngày rong ruổi theo mùa sầu riêng gần như quanh năm. Đội thợ của Thành sẽ di chuyển khắp các vùng sầu riêng trên cả nước. "Chỉ có đúng một tháng Tết là thợ sầu nghỉ, vì mình cần nghỉ Tết chứ không phải hết việc." Các vùng Tây Nguyên, miền Đông Nam Bộ đến miền Tây Nam Bộ đều in dấu chân những thợ sầu.
Vườn Thành thu mua lần này thuộc xã Nha Bích, TP Đồng Nai (trước đây thuộc tỉnh Bình Phước), đã được 140 ngày. Trong khi bình thường, vườn sầu Bình Phước khoảng 115 ngày là có thể cắt lần đầu. Nếu để quá lâu, sầu không đủ độ đóng hàng xuất khẩu. Cả thợ cắt lẫn chủ vườn đều sốt ruột. Suốt buổi, họ làm việc khẩn trương, gần như không có thời gian nghỉ. Thợ sầu riêng cũng có KPI, tiến độ nhất định, chứ không thể đủng đỉnh như người ta nghĩ về công việc chân tay.
Hiện Thành dẫn một đội 8 cặp cố định, đã 4 tháng nay họ chưa về nhà. Họ đã quen với những hành trình. Các mùa khác, thợ có thể tranh thủ về thăm gia đình khi việc giãn ra, nhưng hiện các nhà vườn đang vào vụ, họ làm liên tục. "Thu muộn là sầu sẽ bị chín quá, không thể xuất khẩu được." Những vườn sầu thế này phần lớn đưa đi xuất khẩu, thị trường chính là Trung Quốc. Thành kể năm trước, khi Trung Quốc siết tiêu chuẩn hoa quả nhập khẩu, anh bị ùn ứ hai xe container, thiệt hại chừng 6 tỷ đồng. Nhưng đó không phải con số lớn nhất. Nghề làm sầu có lúc được thu rất cao, mất cũng rất lớn.
Một người thợ gõ, dù chỉ loanh quanh cắt sầu thuê, vào dịp cao điểm có thể thu nhập tới 50-60 triệu đồng/tháng. Thợ chụp cũng có thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng. Võ Quốc Thành nói, riêng thời điểm hiện tại, công ty anh cùng lúc có 6 đội thu mua ở Tây Ninh, Bình Phước (cũ) và Đồng Nai, mỗi đội gồm 8 cặp thợ gõ - chụp. Thu hoạch trung bình khoảng 60 tấn/ngày. Năm ngoái, Thành thu mua vài ngàn tấn quả. "Khỏe nhất là mấy vùng có mã vạch rồi, sầu cứ thế mà xuất khẩu."
Giữa trưa nắng, vườn sầu vẫn vọng tiếng lộp bộp, mùi sầu riêng thơm nức, xe chở sầu chạy qua lại rộn ràng. Năm nay sầu riêng Bình Phước đẹp quả, vỏ mỏng, hứa hẹn một mùa sầu ngon lành. Cánh thợ vẫn miệt mài cắt cho hết vườn. "Nay Bình Phước chứ mốt qua Đồng Nai rồi," Thành bảo.
