Khu vực tư nhân tham gia hàng không: Cơ hội và thách thức trong phát triển hệ sinh thái

Khu vực tư nhân tham gia hàng không: Động lực mới cho phát triển hệ sinh thái

Trong bối cảnh nền kinh tế tăng trưởng và nhu cầu đi lại bùng nổ, ngành hàng không Việt Nam đang đối mặt với áp lực mở rộng cả về quy mô lẫn chất lượng dịch vụ. Tuy nhiên, bài toán nguồn lực cho phát triển hạ tầng và dịch vụ hàng không vẫn là một thách thức lớn, đặc biệt khi yêu cầu đầu tư ngày càng cao trong khi ngân sách nhà nước có hạn. Việc khuyến khích khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào lĩnh vực này được xem là hướng đi quan trọng, nhằm bổ sung nguồn lực, nâng cao hiệu quả khai thác và thúc đẩy cạnh tranh. Song, với đặc thù gắn với hạ tầng chiến lược và an ninh quốc gia, vấn đề này đặt ra nhiều yêu cầu về cơ chế, chính sách và quản lý.

Giá trị chiến lược từ sự tham gia của tư nhân

Trao đổi với báo chí, PGS.TS. Ngô Trí Long – chuyên gia kinh tế, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu thị trường giá cả (Bộ Tài chính) – nhấn mạnh rằng sự tham gia sâu hơn của khu vực kinh tế tư nhân vào hàng không mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của ngành. Ông cho biết: "Đây là nguồn lực quan trọng để mở rộng năng lực phát triển trong bối cảnh nhu cầu vận tải hàng không, logistics và hạ tầng sân bay tăng nhanh, trong khi nguồn vốn đầu tư công luôn có giới hạn." Chủ trương này phù hợp với Nghị quyết 68-NQ/TW, khuyến khích tư nhân tham gia vào các lĩnh vực động lực của nền kinh tế.

Khu vực tư nhân không chỉ mang đến vốn mà còn đóng góp tư duy quản trị hiện đại, khả năng ra quyết định nhanh, tinh thần tối ưu chi phí và đổi mới công nghệ. PGS.TS. Long giải thích: "Hàng không là lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn, công nghệ cao và tiêu chuẩn vận hành nghiêm ngặt. Nếu có thêm các nhà đầu tư tư nhân đủ năng lực tham gia từ vận tải đến dịch vụ mặt đất, ngành sẽ nâng cao hiệu quả khai thác, giảm điểm nghẽn hạ tầng và cải thiện chất lượng phục vụ." Đặc biệt, sự tham gia này thúc đẩy chuyển từ tư duy phát triển ngành hàng không đơn lẻ sang phát triển hệ sinh thái kinh tế hàng không, tạo lan tỏa sang du lịch, đầu tư và kết nối vùng.

—

Thách thức và yêu cầu về quản lý nhà nước

Tuy nhiên, PGS.TS. Ngô Trí Long cũng cảnh báo rằng hàng không là lĩnh vực đặc thù, gắn với chủ quyền, an ninh và an toàn quốc gia. Ông nhấn mạnh: "Mở rộng vai trò của khu vực tư nhân là cần thiết, nhưng không có nghĩa là buông lỏng quản lý nhà nước. Nhà nước vẫn phải giữ vai trò kiến tạo thể chế, quy hoạch thống nhất, kiểm soát an ninh - an toàn và bảo đảm hài hòa lợi ích." Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Luật Hàng không dân dụng Việt Nam năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, tạo cơ sở pháp lý cho việc hoàn thiện cơ chế quản lý và đầu tư.

Ông đề xuất rằng Nhà nước cần chuyển từ tư duy "cho phép tư nhân tham gia" sang tư duy "thiết kế một hệ sinh thái thể chế để tư nhân có thể đầu tư dài hạn, cạnh tranh công bằng và tuân thủ chuẩn an toàn tuyệt đối". Theo ông, để khu vực tư nhân tham gia hiệu quả và bền vững, cần hoàn thiện chính sách theo tinh thần mở cửa có điều kiện, cạnh tranh có kiểm soát, và an toàn là giới hạn không được đánh đổi.

Sáu nhóm cơ chế cần ưu tiên hoàn thiện

PGS.TS. Ngô Trí Long phân tích sáu nhóm cơ chế cần ưu tiên để vừa khuyến khích đầu tư tư nhân, vừa đảm bảo cạnh tranh lành mạnh và an toàn cho ngành hàng không:

1. Hoàn thiện khung pháp lý minh bạch: Cần quy định rõ lĩnh vực nào Nhà nước độc quyền, lĩnh vực nào xã hội hóa, và tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư. Điều này đặc biệt cần thiết với Luật Hàng không mới từ năm 2026.
2. Thiết kế cơ chế PPP và nhượng quyền hấp dẫn: Cụ thể hóa các mô hình hợp tác công tư, với nguyên tắc chia sẻ rủi ro hợp lý và cơ chế điều chỉnh phí minh bạch để thu hút vốn dài hạn.
3. Bảo đảm cạnh tranh lành mạnh: Xây dựng cơ chế phân bổ nguồn lực công khai, áp dụng nghiêm Luật Cạnh tranh để chống độc quyền và tạo sân chơi bình đẳng.
4. Tách bạch chức năng quản lý nhà nước và kinh doanh: Cơ quan quản lý phải tập trung vào xây luật và giám sát, tránh can dự vào hoạt động kinh doanh gây thiên lệch.
5. Giữ chuẩn an toàn và an ninh tuyệt đối: Áp dụng hệ thống tiêu chuẩn, kiểm định nghiêm ngặt cho mọi thành phần tham gia, không phân biệt sở hữu.
6. Ổn định chính sách dài hạn: Bảo đảm quy hoạch nhất quán và tránh thay đổi chính sách đột ngột để doanh nghiệp yên tâm đầu tư trong 10–20 năm.

PGS.TS. Long kết luận: "Nếu có cơ chế minh bạch, lựa chọn đúng nhà đầu tư và giám sát tốt, sự tham gia của khu vực tư nhân sẽ là lực đẩy quan trọng để hàng không Việt Nam bứt lên trong giai đoạn tới." Cuộc trao đổi này làm rõ cả cơ hội lẫn thách thức, nhấn mạnh tầm quan trọng của thể chế vững chắc trong phát triển ngành hàng không bền vững.