Hóa đơn tiền điện tháng 5 của nhiều hộ gia đình ghi nhận mức tăng vọt, phản ánh đúng tình trạng thời tiết nắng nóng gay gắt kéo dài. Chị Thiên An (phường Tân Mỹ, TP.HCM) chia sẻ với Báo Thanh Niên: "Nắng nóng quá nên tiền điện phi mã, tháng 3 đóng 950.000 đồng, tháng 4 lên 1,1 triệu đồng, tháng 5 vừa trả xong là 1,4 triệu đồng. So với tháng 3, tiền điện tháng 5 tăng gần 50%. Gia đình không có thêm thiết bị điện nào, chỉ là thời gian sử dụng máy lạnh nhiều hơn. Ví dụ tháng 3 mở máy lạnh từ 10 giờ tối đến 4 giờ sáng hôm sau, tháng 5 mở từ 9 giờ tối đến 6 giờ 30 sáng hôm sau".
Theo Công ty TNHH MTV vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO), trong tuần cuối tháng 5 (23-27/5), khu vực Bắc bộ và Bắc Trung bộ trải qua đợt nắng nóng đặc biệt gay gắt, nhiều nơi vượt ngưỡng 40 độ C. Đây là đợt nắng nóng khắc nghiệt nhất trong hơn 10 năm qua. Thời tiết cực đoan khiến nhu cầu sử dụng điện tăng đột biến, đặc biệt vào các khung giờ cao điểm buổi trưa và buổi tối, phụ tải điện toàn hệ thống liên tục lập các kỷ lục mới. Công suất cực đại toàn quốc đạt 58.103 MW, trong khi sản lượng điện tiêu thụ lớn nhất lên tới 1,217 tỉ kWh. Riêng khu vực miền Bắc, công suất cực đại đã tiến sát ngưỡng 30.000 MW, tăng khoảng 27% so với cùng kỳ năm 2025.
Trong mấy ngày qua, tại khu vực Nam bộ, những cơn "mưa vàng" đã giúp hạ nhiệt, giảm phụ tải điện đáng kể. Tuy nhiên, Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia cảnh báo, từ tháng 6 đến tháng 8 tới, sẽ tiếp tục xuất hiện nhiều đợt nắng nóng diện rộng tại Bắc bộ và Trung bộ. Nhiệt độ phổ biến dao động từ 37 - 39 độ C, một số nơi có thể đạt 41 - 42 độ C. Nền nhiệt trung bình trên phạm vi cả nước được dự báo cao hơn từ 0,5 - 1,5 độ C so với trung bình nhiều năm. Xu hướng nắng nóng kéo dài liên tục nhiều ngày sẽ dẫn đến hiện tượng tích nhiệt, làm nhu cầu sử dụng điện tại miền Bắc cũng như trên phạm vi toàn quốc tiếp tục tăng cao và có thể vượt các mức kỷ lục đã ghi nhận trước đó.
Giải pháp ứng phó với nguy cơ thiếu điện
Để chủ động ứng phó với các đợt nắng nóng trong mấy tháng tới, các đơn vị như Tập đoàn Điện lực VN (EVN) và các tổng công ty điện lực, truyền tải điện… đã triển khai một số nhóm giải pháp trọng tâm như đẩy mạnh tiết kiệm điện và điều chỉnh hệ thống chiếu sáng công cộng trong các khung giờ cao điểm vào những ngày nắng nóng cực đoan; đẩy nhanh hoàn thành và đưa vào vận hành các công trình lưới điện trọng điểm, đồng thời thúc đẩy triển khai các hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) trên hệ thống điện; bảo đảm nguồn cung nhiên liệu (than, khí, dầu) cho sản xuất điện. Đặc biệt, tăng cường dự phòng, kịp thời xử lý các tình huống phát sinh trong những ngày nắng nóng cực đoan.
Đẩy mạnh điện mặt trời mái nhà có lưu trữ
Trước áp lực thiếu điện, một trong những nguồn điện có thể bổ sung nguồn nhanh nhất, được đề cập nhiều trong thời gian gần đây là điện mặt trời (ĐMT) mái nhà có hệ thống lưu trữ. Mới đây, UBND TP.HCM ban hành Kế hoạch 239, triển khai thực hiện Chỉ thị số 10 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển ĐMT mái nhà trên địa bàn thành phố. Theo đó, TP.HCM sẽ đẩy mạnh mô hình ĐMT tự sản, tự tiêu tại các hộ gia đình và công sở trong thời gian tới. Công suất ĐMT tự sản, tự tiêu hiện tại của thành phố mới chỉ hơn 400 MWp. Trong khi với 2,5 triệu mái nhà, nếu mỗi mái nhà tạo ra khoảng 3 - 5 kWp, công suất hỗ trợ nguồn khi có nắng có thể lên tới 1.000 MW trong năm. Tương tự, số liệu từ Tổng công ty Điện lực miền Bắc cho thấy đến hết quý đầu năm nay, tại 17 tỉnh, thành phố miền Bắc đã có 4.622 khách hàng lắp đặt hệ thống ĐMT mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất hơn 611 MW. Riêng trong ba tháng đầu năm nay, có thêm 2.201 khách hàng tham gia lắp đặt mới, bổ sung hơn 141,5 MW công suất ĐMT mái nhà.
Có thể thấy, các con số trên khá khiêm tốn so với kỳ vọng và tiềm năng về năng lượng tái tạo của VN. Chuyên gia năng lượng, TS Nguyễn Huy Hoạch (Hiệp hội Năng lượng VN) cho rằng ĐMT mái nhà kết hợp pin lưu trữ đã bắt đầu cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt với nhóm hộ tiêu thụ điện trung bình và cao. Chẳng hạn, nếu một hộ gia đình sử dụng khoảng 600 kWh điện/tháng, hệ thống ĐMT mái nhà công suất khoảng 5 kWp kết hợp pin lưu trữ 10 kWh sẽ giúp tiền điện gia đình có thể giảm khoảng 70-90% lượng điện mua từ lưới, tương đương tiết kiệm khoảng 1,8 - 2,2 triệu đồng mỗi tháng. Khi mức tiêu thụ điện tăng lên khoảng 800 - 1.000 kWh/tháng, hệ thống được khai thác gần tối đa, giúp thời gian hoàn vốn từ 5 năm rút xuống còn khoảng 3-4 năm.
Hấp dẫn là thế, tại sao số hộ gia đình lắp ĐMT có pin lưu trữ vẫn còn rất thấp? Theo TS Hoạch, ĐMT mái nhà kết hợp BESS không phải giải pháp phù hợp với mọi hộ dân mà chỉ có lợi với các hộ sử dụng điện lớn. Nhưng nhóm hộ sử dụng từ 600 kWh điện/tháng trở lên hiện chỉ chiếm khoảng 5 - 8% tổng số hộ trên cả nước, tương đương khoảng 1,5 - 2 triệu hộ gia đình. Vì thế, để đẩy mạnh cần có cơ chế tín dụng xanh với lãi suất thấp, thời gian vay dài để người dân dễ tiếp cận. Thứ hai là cơ chế mua điện dư từ hệ thống pin lưu trữ này cũng chưa có. "Chúng ta đẩy mạnh khuyến khích phát triển ĐMT mái nhà có pin lưu trữ, nhưng thử hỏi có ai tiếp cận được tín dụng xanh lãi suất ưu đãi? Có ai bán được điện từ pin lưu trữ lên lưới? Cơ chế khuyến khích thực sự của chúng ta vẫn chậm so với nhu cầu phát triển và tham vọng phát triển nguồn điện tái tạo này", ông Hoạch nói.
Ở góc độ doanh nghiệp (DN), bà Bùi Cẩm Hà, Giám đốc điều hành Nami Energy Consulting, cho biết Nghị định 57/2025 và Nghị định 58/2025 đã tạo ra khung pháp lý ban đầu, nhưng quá trình triển khai thực tế vẫn còn phát sinh nhiều vướng mắc. DN đang chờ 2 nghị định này được sửa đổi, với kỳ vọng các chính sách phải đồng bộ, rõ ràng và nhất quán. Ngoài ra, ĐMT với hệ thống lưu trữ năng lượng đang bắt đầu thu hút sự quan tâm của thị trường; tuy nhiên cơ chế cho các lĩnh vực này vẫn chưa có. "Tất cả cần được nghiên cứu sớm, đi trước một bước, tạo môi trường ổn định, minh bạch để DN yên tâm, tránh lặp lại những khó khăn mà thị trường ĐMT và cơ chế mua bán điện trực tiếp đã gặp phải trong giai đoạn đầu triển khai", bà Cẩm Hà kiến nghị.
Liên quan đến cơ chế ĐMT mái nhà tự sản, tự tiêu, Cục Điện lực cho biết, DN có thể được phép bán 100% lượng điện dư lên lưới nếu hệ thống điện khu vực bảo đảm khả năng tiếp nhận. Điều quan trọng là dự án được triển khai theo mô hình đường dây kết nối riêng giữa đơn vị phát điện và khách hàng sử dụng điện. Thời gian tới, nếu lưới điện khu vực có khả năng tiếp nhận và không xảy ra quá tải, DN lắp ĐMT mái nhà có thể được phép bán lượng điện dư lên lưới với tỷ lệ 100%.
