Theo báo cáo mới của Chứng khoán SHS, thị trường chứng khoán Việt Nam đang đối mặt với những thách thức nội tại khiến nhà đầu tư nước ngoài giảm dần tỷ trọng giao dịch. Từ mức 18-20% trên HOSE giai đoạn 2009-2016, tỷ lệ này đã giảm xuống còn khoảng 13,6% vào giữa năm 2026. Trên HNX, con số này còn giảm mạnh hơn từ hơn 25% xuống chỉ còn khoảng 4,3%. SHS nhận định điều này phản ánh vai trò của khối ngoại đang thu hẹp, không chỉ do bối cảnh toàn cầu hay biến động tỷ giá, mà còn vì những yếu tố nội tại của thị trường.
Chất lượng tăng trưởng kinh tế và hàng hóa trên thị trường vốn
Theo SHS, vấn đề cốt lõi không nằm ở tốc độ tăng trưởng GDP (mục tiêu trên 10% từ năm 2026), mà ở khoảng cách giữa chất lượng tăng trưởng kinh tế và chất lượng hàng hóa trên thị trường vốn. Đầu tư công với các dự án đường sắt, cảng biển, sân bay quy mô lớn có chu kỳ vốn dài, hiệu quả phụ thuộc nhiều vào quản trị dự án. SHS đặt câu hỏi liệu dòng vốn này có thực sự thúc đẩy khu vực tư nhân, nâng cao năng lực sản xuất và chuyển hóa thành lợi nhuận doanh nghiệp niêm yết hay không.
Cơ cấu thị trường mất cân đối
Một hạn chế lớn là cơ cấu ngành. Nhóm tài chính - ngân hàng và bất động sản hiện chiếm khoảng 64% tổng vốn hóa, tăng từ mức 56% năm 2020. Điều này khiến dòng tiền tập trung vào một số cổ phiếu vốn hóa lớn, làm chỉ số dễ bị chi phối và chưa phản ánh đầy đủ diễn biến thị trường. Trong khi đó, các doanh nghiệp công nghệ, sản xuất và dịch vụ - những động lực tạo giá trị gia tăng cho nền kinh tế - mới chỉ chiếm hơn 10% vốn hóa.
Quản trị doanh nghiệp và minh bạch thông tin
Niềm tin nhà đầu tư còn bị ảnh hưởng bởi các vấn đề quản trị doanh nghiệp và minh bạch thông tin. Một số doanh nghiệp từng gây tranh luận về chất lượng báo cáo tài chính, các khoản mục kế toán hoặc giao dịch với bên liên quan. SHS cho rằng những trường hợp này, dù không phản ánh toàn bộ thị trường, khiến nhà đầu tư tổ chức yêu cầu mức chiết khấu rủi ro cao hơn khi định giá.
Bốn tiêu chí chọn cổ phiếu cho nhà đầu tư
Để đối phó với thực trạng trên, SHS khuyến nghị nhà đầu tư nên tập trung vào chất lượng doanh nghiệp thay vì chạy theo chỉ số. Cụ thể, cần đánh giá dựa trên bốn tiêu chí cốt lõi:
Thứ nhất, câu chuyện tăng trưởng rõ ràng. Doanh nghiệp phải có động lực cụ thể trong 3-6 tháng tới như kết quả kinh doanh vượt kỳ vọng, mở rộng thị phần, ra mắt sản phẩm mới, hưởng lợi từ chính sách hoặc tháo gỡ vướng mắc pháp lý.
Thứ hai, định giá hợp lý. Nhà đầu tư không nên mua đuổi cổ phiếu đã tăng nóng 30-50% trong thời gian ngắn. Thay vào đó, ưu tiên doanh nghiệp có P/E thấp hơn bình quân ngành hoặc P/B dưới 1 lần nếu có khả năng cải thiện hiệu quả sinh lời.
Thứ ba, thanh khoản đảm bảo. SHS gợi ý chọn cổ phiếu có giá trị khớp lệnh bình quân khoảng 50 tỷ đồng mỗi phiên trong 10 phiên gần nhất để dễ dàng giao dịch khi thị trường biến động.
Thứ tư, kiểm soát rủi ro riêng. Nhà đầu tư cần xác định trước các yếu tố có thể thay đổi luận điểm đầu tư, giới hạn tỷ trọng mỗi mã ở mức khoảng 5% danh mục và tuân thủ kỷ luật cắt lỗ nếu kịch bản không còn đúng.
Theo SHS, để thu hút dòng vốn dài hạn, đặc biệt là vốn ngoại, thị trường cần có cơ cấu ngành cân bằng hơn, nhiều doanh nghiệp chất lượng, quản trị minh bạch và khả năng chuyển hóa tăng trưởng GDP thành tăng trưởng lợi nhuận. Đây mới là yếu tố quyết định sức hấp dẫn bền vững trong dài hạn.
