Trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đang trên đà phát triển, các doanh nghiệp nhà nước cần áp dụng những hướng đi mới để tạo bước đột phá trong giai đoạn tới. Một trong những vấn đề cấp thiết là lộ trình giảm sở hữu vốn nhà nước, nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe hơn về điều kiện công ty đại chúng.
Becamex và bài toán giảm sở hữu vốn nhà nước
Ngay trước thềm đại hội đồng cổ đông năm 2026, Tập đoàn Đầu tư và Phát triển công nghiệp (Becamex) đã gửi đến cổ đông thông tin bất thường về điều kiện công ty đại chúng. Becamex hiện có 9.221 cổ đông, trong đó cổ đông nắm giữ cổ phiếu có quyền biểu quyết không phải cổ đông lớn là 9.220 cổ đông với tỷ lệ nắm giữ chỉ 4,56%. Theo Luật Chứng khoán, công ty đại chúng phải có tối thiểu 10% cổ phiếu có quyền biểu quyết do ít nhất 100 nhà đầu tư không phải cổ đông lớn nắm giữ, do đó Becamex không đáp ứng điều kiện này. Tuy nhiên, nhờ áp dụng Quy định chuyển tiếp tại Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15), doanh nghiệp này vẫn được duy trì tư cách công ty đại chúng.
Để khắc phục tình trạng trên, Becamex đã trình Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh phê duyệt phương án phát hành cổ phiếu ra công chúng, nhằm giảm sở hữu vốn nhà nước từ tỷ lệ 95,44% vốn điều lệ hiện hành xuống mức hơn 65% vốn điều lệ trong giai đoạn 2026-2030. Đây là một bước đi quan trọng, không chỉ giúp Becamex đáp ứng quy định pháp luật mà còn mở ra cơ hội huy động vốn cho các dự án đầu tư phát triển.
Thực trạng nhiều doanh nghiệp nhà nước chưa đáp ứng tiêu chuẩn
Becamex không phải là trường hợp duy nhất. Nhiều doanh nghiệp nhà nước khác cũng đang gặp khó khăn trong hành trình tăng vốn, đáp ứng cho chu kỳ đầu tư mới. Khi pháp luật chứng khoán được sửa đổi theo hướng nâng cao chất lượng hàng hóa và chất lượng công ty đại chúng, nhiều doanh nghiệp buộc phải cơ cấu lại để đáp ứng các tiêu chuẩn mới về vốn và cơ cấu cổ đông.
Theo rà soát của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, trong tổng số 789 doanh nghiệp nhà nước đã cổ phần hóa, có 67 doanh nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu về cơ cấu cổ đông, 53 doanh nghiệp chưa đáp ứng điều kiện về vốn, ngoài ra còn có một số doanh nghiệp chưa đưa cổ phiếu niêm yết hoặc đăng ký trên thị trường chứng khoán. Đáng chú ý, trong số 67 doanh nghiệp không đáp ứng điều kiện về cơ cấu cổ đông, có 21 doanh nghiệp thuộc diện được xem xét duy trì, và 46 doanh nghiệp không thuộc diện áp dụng cơ chế chuyển tiếp như Becamex. Các trường hợp không đáp ứng điều kiện sẽ được cơ quan quản lý cho phép thời gian khắc phục là một năm trước khi bị hủy tư cách chính thức vào ngày 1/1/2027.
Vấn đề sở hữu cô đặc và thanh khoản thấp
Nhiều doanh nghiệp nhà nước chiếm tỷ trọng vốn hóa lớn trên thị trường chứng khoán nhưng có tình trạng sở hữu quá cô đặc, khi Nhà nước nắm giữ lên đến 90-95% vốn điều lệ. Điều này khiến tỷ lệ cổ phiếu tự do lưu hành thấp, thanh khoản cổ phiếu bị ảnh hưởng, làm giảm sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư quốc tế, tạo thành điểm nghẽn trong việc huy động vốn qua sàn chứng khoán. Vấn đề này cũng đặt ra thách thức trong tiến trình nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam và gia tăng khả năng tiếp cận dòng vốn ngoại.
Ông Bùi Ngọc Huyên, Phó Trưởng ban Quản lý Chào bán chứng khoán, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, cho biết cơ quan quản lý đưa ra hai nhóm giải pháp chính để tháo gỡ vướng mắc này. Thứ nhất, cổ đông lớn, đặc biệt là cổ đông nhà nước, giảm tỷ lệ nắm giữ thông qua đấu giá cổ phiếu công khai hoặc giao dịch trên sàn chứng khoán. Thứ hai, doanh nghiệp có thể linh hoạt thực hiện phát hành thêm cổ phiếu nhằm tăng vốn và pha loãng tỷ lệ sở hữu của cổ đông lớn, thông qua các hình thức như chào bán cổ phiếu ra công chúng, chào bán riêng lẻ cho nhà đầu tư chiến lược, hoặc phát hành cổ phiếu cho người lao động (ESOP).
Tạo nguồn hàng mới cho thị trường
Theo ông Vũ Hồng Phương, Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), năm 2026, các tập đoàn, tổng công ty nhà nước lần đầu tiên được giao chỉ tiêu sản xuất kinh doanh ở mức cao để góp phần đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số. Để đáp ứng yêu cầu này, doanh nghiệp không chỉ trông chờ vào vốn ngân sách mà phải huy động nhiều nguồn lực khác. Đáng lưu ý, việc triển khai kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp giai đoạn 2026-2030 không thực hiện theo một quyết định chung do Thủ tướng Chính phủ ban hành như trước đây. Thay vào đó, doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược phát triển tối thiểu 5 năm và kế hoạch cơ cấu vốn dựa trên tiêu chí phân loại mới theo quy định của Luật số 68/2025/QH15 và các nghị định hướng dẫn. Trường hợp doanh nghiệp được cấp có thẩm quyền phê duyệt đề án cơ cấu riêng sẽ thực hiện theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền.
Tính đến cuối năm 2024, cả nước có 843 doanh nghiệp có vốn góp của nhà nước với tổng tài sản hơn 4,33 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu hơn 1,94 triệu tỷ đồng. Trong đó, có 476 doanh nghiệp do nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 197 doanh nghiệp do nhà nước nắm giữ hơn 50% vốn điều lệ. Chủ trương sắp xếp, cơ cấu lại vốn nhà nước theo Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị và Kết luận số 18-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương, cùng với việc tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý phát triển thị trường chứng khoán minh bạch, hiện đại, đang mở ra kỳ vọng đem đến làn sóng thoái vốn, cổ phần hóa mới khi thị trường được nâng hạng.
Doanh nghiệp nhà nước nắm lợi thế trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, với quy mô vốn hóa lớn, sẽ tạo nguồn cung hàng hóa chất lượng, tăng sức hút cho thị trường. Hơn nữa, sau cổ phần hóa, nhiều doanh nghiệp như Vinamilk, Vietnam Airlines, Sabeco và một số ngân hàng đã hoạt động hiệu quả, xây dựng thương hiệu mạnh, nâng cao vị thế cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế, thu hút dòng vốn ngoại.
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết, tính đến tháng 5/2026, quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán Việt Nam đạt khoảng 410 tỷ USD, giá trị giao dịch bình quân trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh lên đến khoảng 1,2 tỷ USD/phiên. Theo ông Nguyễn Anh Khoa, Giám đốc khối Phân tích nghiên cứu, Công ty cổ phần chứng khoán Agribank, đây là thời điểm quan trọng để doanh nghiệp nhà nước tận dụng thị trường chứng khoán huy động nguồn lực phát triển.
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước sẽ tiếp tục đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình tham gia niêm yết, đăng ký giao dịch trên thị trường, nâng cao năng lực tuân thủ pháp luật và quản trị hiện đại. Các doanh nghiệp cần chủ động khai thác các công cụ của thị trường vốn như phát hành trái phiếu doanh nghiệp, phát hành cổ phiếu tăng vốn điều lệ, phát hành riêng lẻ cho nhà đầu tư chiến lược thông qua minh bạch thông tin và chuẩn hóa quản trị, nhằm nắm bắt cơ hội huy động vốn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
