Bộ Tài chính vừa đề xuất sửa đổi toàn diện Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV), trong đó bổ sung cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho phép các ngân hàng cho vay dựa trên dòng tiền, dữ liệu, chuỗi giá trị, cũng như chấp nhận tài sản bảo đảm là động sản, tài sản vô hình và tài sản hình thành trong tương lai. Động thái này nhằm giải quyết tình trạng DNNVV khó tiếp cận vốn tín dụng, khi dư nợ cho vay khu vực này chỉ chiếm 19-20% tổng dư nợ toàn nền kinh tế, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ đóng góp và số lượng doanh nghiệp.
Thực trạng tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa
Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước, tính đến cuối tháng 4/2025, dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế đạt trên 19,4 triệu tỷ đồng, tăng hơn 18% so với cùng kỳ. Trong đó, tín dụng cho DNNVV chỉ đạt gần 3,8 triệu tỷ đồng, chiếm khoảng 20% tổng dư nợ. Con số này được đánh giá là chưa tương xứng với vai trò của khối doanh nghiệp này trong nền kinh tế.
Nguyên nhân chính được Bộ Tài chính chỉ ra là do năng lực hấp thụ tín dụng của DNNVV còn hạn chế, quy mô vốn nhỏ, sức chống chịu yếu, phương án kinh doanh thường xuyên biến động. Bên cạnh đó, các quỹ bảo lãnh tín dụng và quỹ phát triển DNNVV chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng.
Rào cản từ tài sản thế chấp
Một rào cản lớn khác là yêu cầu về tài sản thế chấp, chủ yếu là bất động sản. Báo cáo tài chính của các ngân hàng cho thấy bất động sản chiếm tỷ trọng áp đảo trong danh mục tài sản đảm bảo. Ví dụ, tại BIDV, tổng tài sản đảm bảo đạt hơn 3,7 triệu tỷ đồng, trong đó bất động sản chiếm 2,6 triệu tỷ đồng (hơn 70%). Tương tự, Agribank có 3,73 triệu tỷ đồng tài sản thế chấp thì có đến 3,71 triệu tỷ đồng là bất động sản. Trong khi đó, nhiều DNNVV, đặc biệt là doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghệ, dịch vụ, không có bất động sản để thế chấp.
Cơ chế thử nghiệm và kỳ vọng mới
Để tháo gỡ, Bộ Tài chính đề xuất bổ sung cơ chế sandbox cho vay DNNVV dựa trên thẩm định phương thức sản xuất kinh doanh, phương án mở rộng thị trường, dữ liệu dòng tiền, chuỗi giá trị. Đồng thời, mở rộng tài sản bảo đảm bao gồm động sản, tài sản vô hình, tài sản hình thành trong tương lai và cho vay tín chấp. Ngoài ra, dự thảo cũng đề cập hỗ trợ vay ưu đãi cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, khởi nghiệp sáng tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và tín dụng xuất khẩu.
Ý kiến chuyên gia
Chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu nhận định, việc DNNVV chỉ chiếm 20% dư nợ là quá thấp. Ông cho rằng cho vay theo dòng tiền đã được triển khai tại Mỹ, nhưng tại Việt Nam gặp khó do khách hàng có nhiều tài khoản ở nhiều ngân hàng, khó kiểm soát dòng tiền, cùng với tình trạng hồ sơ khống. Tuy nhiên, ông kỳ vọng cơ chế sandbox sẽ thúc đẩy hình thức cho vay này, đặc biệt khi cơ quan thuế yêu cầu minh bạch kế toán.
PGS-TS Nguyễn Hữu Huân, Phó chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế TP.HCM, ủng hộ cơ chế sandbox vì công nghệ hiện đại cho phép kiểm tra dòng tiền. Ông nhấn mạnh, sandbox không chỉ thử nghiệm mà còn là bước chiến lược hoàn thiện khung pháp lý cho công nghệ mới như blockchain và tài sản số.
TS Nguyễn Đức Độ, nguyên Phó viện trưởng Viện Kinh tế tài chính, cho rằng DNNVV khó tiếp cận vốn do rủi ro cao hơn doanh nghiệp lớn, tính ổn định thấp, thiếu minh bạch tài chính. Ông kỳ vọng cơ chế mới sẽ giúp các doanh nghiệp đáp ứng điều kiện tiếp cận vốn, nhưng cũng lưu ý DNNVV cần thay đổi, minh bạch tài chính và có phương án kinh doanh khả thi.
Dự thảo sửa đổi luật cũng đề cập việc khuyến khích ngân hàng thương mại cho vay dựa trên dữ liệu, dòng tiền, chuỗi giá trị; nghiên cứu thành lập Quỹ bảo lãnh tín dụng trung ương; hoàn thiện Quỹ phát triển DNNVV đồng bộ với Nghị quyết số 198/2025 của Quốc hội.
