Ngành gỗ Việt Nam đang đứng trước những thách thức lớn từ thị trường Mỹ khi thuế quan gia tăng, buộc doanh nghiệp phải tìm cách thích ứng và chuyển mình.
Trong bối cảnh thị trường Mỹ chiếm tỷ trọng áp đảo trong xuất khẩu gỗ của Việt Nam, việc giảm phụ thuộc vào thị trường này trở thành bài toán cấp bách. Ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, nhấn mạnh rằng việc đa dạng hóa thị trường là cần thiết nhưng không thể thực hiện trong ngày một ngày hai. Thị trường Mỹ không chỉ lớn mà còn là trung tâm tiêu dùng toàn cầu, và Việt Nam đã nỗ lực rất nhiều để đạt được vị thế hiện tại.
Mỹ chiếm 55,6% kim ngạch xuất khẩu gỗ của Việt Nam trong năm 2025, đạt 9,46 tỷ USD, gấp gần 13 lần so với EU27 dù dân số EU lớn hơn. Điều này cho thấy sự phụ thuộc sâu sắc vào một thị trường duy nhất, tiềm ẩn rủi ro khi các biện pháp phòng vệ thương mại gia tăng. Ông Hoài cho rằng doanh nghiệp cần duy trì thị trường Mỹ nhưng đồng thời tìm kiếm các thị trường nhỏ hơn theo cách “năng nhặt chặt bị”.
Tuy nhiên, việc mở rộng thị trường gặp nhiều khó khăn. Ví dụ, gỗ dán xuất khẩu sang Hàn Quốc bị áp thuế chống bán phá giá từ 10% đến 30%, và sản phẩm chủ yếu ở phân khúc thấp, giá chỉ 230–250 USD/m³, trong khi xuất sang Mỹ có giá 400–500 USD/m³. Các thị trường khác như Trung Đông, Nam Mỹ có quy mô nhỏ hơn nhiều.
Bài toán lợi nhuận mỏng và sức chống chịu
Biên lợi nhuận của ngành gỗ chỉ khoảng 5–6%, khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước các cú sốc thuế. Ông Hoài chỉ ra rằng mô hình tăng trưởng dựa trên gia công (OEM) đã bộc lộ giới hạn. Việt Nam hiện đứng thứ hai thế giới về chế biến và xuất khẩu đồ gỗ, nhưng vẫn chủ yếu sản xuất theo mẫu mã của nhà nhập khẩu nước ngoài. Khi thuế tăng, nhà nhập khẩu thường chuyển gánh nặng sang nhà sản xuất, đẩy doanh nghiệp vào thế khó.
Để thoát khỏi “cái bẫy lấy công làm lãi”, ngành gỗ cần chuyển đổi từ OEM sang ODM (thiết kế) và OBM (thương hiệu) trong thập kỷ tới. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải làm chủ thiết kế và xây dựng thương hiệu riêng, thay vì chỉ gia công cho các thương hiệu nước ngoài.
Vai trò của Chính phủ và những rào cản nội tại
Ông Hoài cho rằng doanh nghiệp không nên trông chờ vào sự hỗ trợ trực tiếp của Chính phủ, vì dễ bị quy kết là trợ cấp. Tuy nhiên, Chính phủ cần tăng cường truyền thông đối ngoại để khẳng định sản phẩm gỗ Việt Nam không chỉ cạnh tranh về giá mà còn đảm bảo tính hợp pháp và bền vững. Việt Nam đã tiên phong trong tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế như VPA/FLEGT và EUDR, nhưng chưa “kể được câu chuyện” của mình trên thị trường toàn cầu.
Một rào cản nội tại lớn là vấn đề hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT). Do đặc thù chuỗi cung ứng nguyên liệu gỗ rừng trồng trong nước còn phân tán, hồ sơ chứng từ phức tạp, nhiều doanh nghiệp chân chính bị chậm hoàn thuế, ảnh hưởng đến dòng tiền và sức cạnh tranh. Mặc dù Chính phủ đã có động thái tháo gỡ, nhưng cần một cơ chế minh bạch, ổn định hơn để doanh nghiệp yên tâm đầu tư.
Kết luận: Cần hành động quyết liệt để vượt qua thách thức
“Thoát Mỹ” theo nghĩa tích cực không phải là rời bỏ thị trường này, mà là giảm lệ thuộc thông qua đa dạng hóa đầu ra và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Ngành gỗ Việt Nam cần chuyển từ gia công sang thiết kế và thương hiệu, đồng thời tháo gỡ các nút thắt nội tại như hoàn thuế và sự thiếu ổn định chính sách. Chỉ khi hành động đủ nhanh và đủ mạnh, ngành gỗ mới có thể đứng vững trước mọi biến động toàn cầu và phát triển bền vững.
