Học Sinh Lớp 12 Đối Mặt Với Áp Lực Chọn Nghề Giữa Đam Mê Và Kỳ Vọng Gia Đình
Tại Chương trình tư vấn tuyển sinh - hướng nghiệp 2026 do báo Tuổi Trẻ tổ chức ở Thanh Hóa, bạn Thành, một học sinh lớp 12 đến từ Phú Thọ, chia sẻ: "Em muốn học truyền thông nhưng bố mẹ muốn em theo lĩnh vực công nghệ vì cho rằng con trai học ngành công nghệ tốt hơn nên em vẫn phải ưu tiên chọn ngành công nghệ thông tin". Câu chuyện này không phải là hiếm, mà lặp lại ở nhiều địa phương khác nhau, phản ánh thực trạng phổ biến trong việc định hướng nghề nghiệp của học sinh cuối cấp.
Từ Lựa Chọn Theo Số Đông Đến Hành Trình Tìm Kiếm Ý Chí Cá Nhân
Cô Nguyễn Thị Nhiếp, Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Chu Văn An tại Hà Nội, cho biết nhà trường thường xuyên thăm dò định hướng nghề nghiệp của học sinh từ lớp 10, với các cuộc khảo sát hàng năm để theo dõi sự thay đổi. Trong các buổi họp phụ huynh, thông tin về quy định tuyển sinh và đề án của các nhóm trường được cung cấp để cha mẹ đồng hành cùng con trong việc lập kế hoạch nghề nghiệp.
Theo cô Nhiếp, việc chọn trường không chỉ khó với học sinh có lực học chưa tốt mà còn với cả những em giỏi đều các môn. Những học sinh xuất sắc thường có nhiều lựa chọn, nhưng điều này lại dễ khiến họ hoang mang và lạc lối vì không biết nên chọn hướng đi nào.
Cô Nguyễn Thị Thu Anh, nguyên Hiệu trưởng Trường THCS&THPT Nguyễn Tất Thành ở Hà Nội, kể lại câu chuyện về một học sinh giỏi của trường. Bạn này có thể đăng ký vào nhiều trường top đầu ở các lĩnh vực như công nghệ, kinh tế, và nhân văn, nhưng cuối cùng chọn một trường kinh tế hàng đầu chỉ vì tâm lý theo đám đông và mong muốn vào trường "hot".
"Sau vài năm gặp lại, tôi mới biết em đã tốt nghiệp nhưng không theo nghề đã học mà chọn một công việc khác hẳn và thấy hạnh phúc với công việc đó. Em nói nếu không bị cuốn theo tâm lý đám đông có lẽ đã bắt đầu lối đi khác sớm hơn, không lãng phí thời gian, công sức học một nghề mà không thấy phù hợp, thú vị", cô Thu Anh chia sẻ.
Cô Kim Anh, giáo viên Trường THPT Phan Huy Chú tại Hà Nội, nhận định việc chọn nghề theo số đông hoặc gợi ý của cha mẹ khá phổ biến. Học sinh thường bị thu hút bởi những ngành có tên gọi dễ hiểu, mang tính xu hướng như trí tuệ nhân tạo, công nghệ, hoặc truyền thông. Một số khác chọn vì ảnh hưởng từ người nổi tiếng hoặc đơn giản là theo trường "hot".
Lựa chọn theo cha mẹ có thể dựa trên truyền thống gia đình và hiểu biết về tố chất của con, nhưng thực tế đã có những trường hợp phụ huynh cũng sai lầm. Nghề "hot" thường đi kèm áp lực lớn về môi trường làm việc, yêu cầu chất lượng, và cạnh tranh khốc liệt. Thiếu năng lực, động lực, và đam mê sẽ khó duy trì lâu dài, và xu hướng nghề nghiệp có thể thay đổi sau 5-10 năm.
Lời Khuyên Từ Chuyên Gia: Chọn Ngành Trước, Chọn Trường Sau
PGS.TS Vũ Thị Hiền, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Ngoại thương, đưa ra lời khuyên cho học sinh còn băn khoăn trong việc chọn nghề: hãy bắt đầu bằng việc chọn lĩnh vực, sau đó đến ngành, và cuối cùng mới là trường. Nếu chưa chắc chắn, học sinh có thể lựa chọn vài ba lĩnh vực để tìm hiểu, trong mỗi lĩnh vực ghi chú ba ngành theo thứ tự ưu tiên: ngành ước mơ, ngành vừa sức, và ngành chắc chắn đậu.
Sau khi chọn ngành, việc chọn trường cũng nên theo nguyên tắc tương tự với ba cấp độ: mơ ước, vừa sức, và chắc chắn. Danh sách này giúp học sinh có cái nhìn rõ ràng hơn về hướng đi, từ đó tiếp tục nghiên cứu sâu và lọc lại nguyện vọng đảm bảo đúng số lượng đăng ký, xếp ưu tiên từ cao xuống thấp.
Cô Hiền nhấn mạnh: "Khi có danh mục nguyện vọng, các bạn tiếp tục tìm hiểu đề án tuyển sinh của các trường, chuẩn bị để đáp ứng các tiêu chí trong tuyển sinh theo phương thức, tổ hợp xét tuyển của các trường".
Nhiều chuyên gia hướng nghiệp khuyên học sinh nên kiên định với ước mơ và lĩnh vực nghề nghiệp mà mình say mê hoặc thấy phù hợp với tố chất. Thành công và hạnh phúc trong nghề nghiệp chỉ đến khi công việc mang lại ý nghĩa và sự thú vị. Các yếu tố như cơ hội nghề nghiệp hay mức lương cao chỉ mang tính tương đối và có thể thay đổi theo thời gian và cá nhân.
Vai Trò Của Cha Mẹ Và Xu Hướng Thị Trường Lao Động
Theo PGS.TS tâm lý Phạm Mạnh Hà từ ĐH Bách khoa Hà Nội, bên cạnh những phụ huynh muốn con theo nghề gia đình, hiện có xu hướng cha mẹ định hướng con theo các ngành được coi là "tấm vé bảo hiểm" dựa trên độ nóng của thị trường lao động. Thông tin về nhu cầu nhân lực trong các ngành cụ thể thường ảnh hưởng đến quyết định này.
Để chuyển từ xu hướng đám đông sang mong muốn cá nhân, cần một lộ trình với sự đồng hành của cha mẹ, trong đó học sinh chủ động tìm hiểu, lắng nghe bản thân, và lập kế hoạch cụ thể. TS Hà phân tích: "Ý kiến của cha mẹ luôn quan trọng nhưng để tư vấn, định hướng đúng cho con cần lắng nghe, quan sát để hiểu nghề nào hợp với tố chất, năng lực cũng như sự mong muốn của con".
Thị trường tuyển dụng trong giai đoạn 2025-2026 đang chuyển sang mô hình tinh gọn, đề cao năng lực thực chiến và kỹ năng số thay vì bằng cấp. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, sản xuất xanh, và yêu cầu kinh nghiệm thực tế đang làm thay đổi nhanh chóng tiêu chuẩn tuyển dụng, đòi hỏi học sinh phải linh hoạt và chuẩn bị kỹ lưỡng cho tương lai nghề nghiệp.
