Nhà khoa học 'giải oan' cho vật lý thiên văn: Từ mặt đất đến vũ trụ
Chiều ngày 7 tháng 4, tại Trường THPT chuyên Chu Văn An ở Hà Nội, một buổi giao lưu đặc biệt đã diễn ra giữa PGS Nguyễn Quỳnh Lan từ Viện Nghiên cứu tiên tiến, Đại học Phenikaa, và các học sinh của trường. Sự kiện này nhằm mục đích phá bỏ những định kiến về ngành vật lý thiên văn, vốn thường bị coi là xa vời và viển vông.
Vật lý thiên văn: Không chỉ là 'trên trời'
PGS Nguyễn Quỳnh Lan đã mở đầu bằng việc khẳng định rằng vật lý thiên văn thực chất bắt nguồn từ những nhu cầu thiết thực trên mặt đất. Bà giải thích: "Thiên văn học có nguồn gốc từ thời cổ đại, khi các tu sĩ Ai Cập phải quan sát bầu trời để dự đoán chu kỳ lũ lụt của sông Nile, từ đó lập kế hoạch gieo trồng và thu hoạch. Nó ra đời tương tự như hình học, phục vụ mục đích đo đạc ruộng đồng sau mỗi mùa lũ."
Ngày nay, ngành học này tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, hệ thống định vị GPS trên điện thoại di động là kết quả của nghiên cứu vệ tinh trong thiên văn. Điện hạt nhân cũng bắt nguồn từ việc nghiên cứu các phản ứng nhiệt hạt nhân trong lòng mặt trời. Ngay cả hiện tượng bão từ, gây nhiễu động từ trường và ảnh hưởng đến vệ tinh, cũng liên quan đến hoạt động của mặt trời.
Lắng nghe tiếng vọng từ vũ trụ
PGS Nguyễn Quỳnh Lan đã mang đến một bất ngờ thú vị khi giới thiệu về sóng hấp dẫn, một tiến bộ mới trong vật lý thiên văn. Bà cho biết: "Albert Einstein đã dự đoán sự tồn tại của sóng hấp dẫn từ năm 1916, nhưng mãi đến năm 2015, các nhà khoa học tại đài quan sát LIGO ở Mỹ mới lần đầu ghi nhận được nó. Phát hiện này đã giành giải Nobel vào năm 2017."
Để phát hiện sóng hấp dẫn, các nhà khoa học đã xây dựng những đài quan sát đặc biệt nằm sâu trong lòng đất hoặc ở không gian cách ly. Từ trái đất, họ sử dụng các máy dò siêu nhạy để 'lắng nghe' những dao động nhỏ nhất từ vũ trụ xa xôi. PGS Lan nhấn mạnh rằng việc này đòi hỏi hàng chục năm nỗ lực từ một mạng lưới hợp tác quốc tế khổng lồ.
Hiện tại, con người mới chỉ khám phá được khoảng 4% vũ trụ, trong khi 96% còn lại vẫn là bí ẩn của vật chất tối và năng lượng tối. Do đó, kiến thức trong vật lý thiên văn vẫn còn rất mênh mông và cần sự đóng góp của thế hệ trẻ.
Khơi dậy đam mê khoa học trong học sinh
Cùng tham gia sự kiện, PGS Chu Cẩm Thơ, Phó tổng giám đốc Đại học Phenikaa, đã truyền cảm hứng cho các học sinh. Bà chia sẻ: "Các em đang đứng trước ngưỡng cửa cuộc đời với nhiều bỡ ngỡ. Điều quan trọng là tìm ra đam mê thực sự của mình và theo đuổi nó đến cùng."
PGS Thơ khuyến khích học sinh tìm hiểu thông tin qua các nhà khoa học và tham gia các hoạt động trải nghiệm tại các trường đại học. Bà nhấn mạnh: "Các nhà khoa học tại Đại học Phenikaa luôn sẵn sàng hỗ trợ các em khám phá mọi lĩnh vực khoa học, không chỉ riêng vật lý thiên văn."
Buổi giao lưu đã kết thúc với thông điệp mạnh mẽ: Vật lý thiên văn không phải là ngành học xa rời thực tế, mà là cầu nối giữa mặt đất và vũ trụ, mở ra nhiều cơ hội cho tương lai.
