Kỳ thi tuyển sinh lớp 10 tại TP.HCM và các thành phố lớn luôn là chủ đề nóng mỗi mùa hè, gây áp lực không nhỏ cho học sinh và phụ huynh. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, cần phân tích những nguyên nhân cốt lõi và các giải pháp khả thi.
Nguyên nhân gây áp lực từ kỳ thi lớp 10
Quy mô học sinh lớn, thiếu chỗ học công lập
TP.HCM có quy mô học sinh rất lớn với tốc độ tăng dân số cơ học cao. Trong khi đó, số chỗ học tại các trường THPT công lập không đáp ứng đủ nhu cầu. Hằng năm, thành phố phải tổ chức kỳ thi lớp 10 với hàng chục nghìn thí sinh để tuyển chọn vào số chỉ tiêu công lập có giới hạn. Nếu tất cả học sinh đều muốn vào trường công nhưng không đủ chỗ, việc thi tuyển hoặc một cơ chế sàng lọc khác là điều tất yếu.
Chênh lệch chất lượng giữa các trường
Kỳ thi còn phản ánh sự chênh lệch về chất lượng và uy tín giữa các trường. Ở TP.HCM, có những trường THPT được xem là điểm đến nhờ truyền thống, đội ngũ giáo viên, môi trường học tập và tỷ lệ đỗ đại học cao. Điều này tạo nên hiện tượng trường top, kéo theo cuộc cạnh tranh gay gắt. Nếu các trường tương đối đồng đều về chất lượng và cơ hội phát triển, áp lực thi tuyển sẽ giảm đáng kể.
Chủ trương phân luồng sau THCS
Từ góc nhìn chính sách quốc gia, kỳ thi lớp 10 gắn với chủ trương phân luồng sau THCS. Nhà nước nhiều năm nay định hướng không phải 100% học sinh đều theo con đường THPT để lên đại học mà một bộ phận sẽ học nghề, trung cấp, giáo dục thường xuyên. Đây là lý do nhiều địa phương duy trì thi tuyển hoặc giới hạn chỉ tiêu THPT công lập. Về lý thuyết, phân luồng giúp cân đối nguồn nhân lực, nhưng trong thực tế, tâm lý xã hội Việt Nam vẫn xem THPT công lập và đại học là con đường chính, còn học nghề thường bị coi là lựa chọn thứ yếu. Vì vậy, kỳ thi lớp 10 trở thành một cuộc đua căng thẳng.
Vai trò đánh giá đầu ra THCS
Ngoài ra, kỳ thi lớp 10 còn đóng vai trò như một công cụ đánh giá chất lượng đầu ra THCS. Khi quy mô quá lớn, thi tuyển giúp ngành giáo dục dễ phân tầng, phân bổ học sinh và kiểm soát đầu vào. Tuy nhiên, cái giá phải trả là học sinh lớp 9 chịu áp lực nặng nề, học thêm kéo dài, phụ huynh căng thẳng, việc học dễ thiên về luyện đề hơn phát triển năng lực. Nhiều học sinh chia sẻ trên mạng xã hội rằng các em cảm thấy bị cuốn vào guồng điểm số và cạnh tranh từ rất sớm, ngay từ lớp 6, 7.
Điều kiện để giảm áp lực và hướng tới bỏ kỳ thi lớp 10
Nếu bỏ thi mà số chỗ học vẫn thiếu, áp lực sẽ chuyển sang chạy hộ khẩu, học bạ, xin trường hoặc cạnh tranh ngầm phức tạp hơn. Vì vậy, muốn giảm áp lực thực sự, cần xử lý tận gốc với một số giải pháp căn cơ.
Tăng năng lực tiếp nhận của hệ thống THPT công lập
Quan trọng nhất là tăng năng lực tiếp nhận của hệ thống THPT công lập. Khi phần lớn học sinh đều có chỗ học phù hợp, kỳ thi sẽ tự giảm vai trò.
Thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường
Cần thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường. Khi phụ huynh không còn tâm lý phải vào trường top mới có tương lai, cạnh tranh sẽ dịu xuống. Đây là bài toán đầu tư giáo viên, cơ sở vật chất và quyền tự chủ cho trường học.
Nâng giá trị thực của giáo dục nghề nghiệp
Nâng giá trị thực của giáo dục nghề nghiệp. Chỉ bằng tuyên truyền là chưa đủ. Muốn phân luồng hiệu quả, trường nghề phải gắn với việc làm, thu nhập và cơ hội liên thông. Nếu học nghề vẫn bị xã hội xem là đường lui, phụ huynh sẽ tiếp tục dồn con vào kỳ thi lớp 10 bằng mọi giá.
Kết hợp nhiều tiêu chí tuyển sinh
Có thể chuyển dần từ thi tuyển sang kết hợp nhiều tiêu chí, như học bạ, đánh giá năng lực (dự kiến Trường ĐH Sư phạm TP.HCM sẽ tổ chức thi đánh giá năng lực cho học sinh lớp 9), hồ sơ học tập, định hướng nghề nghiệp. Tuy nhiên, cách này đòi hỏi hệ thống đánh giá ở THCS phải minh bạch và đồng đều, nếu không sẽ phát sinh bệnh thành tích và làm đẹp học bạ.
Xây dựng mô hình giáo dục linh hoạt
Về lâu dài, nên xây dựng mô hình giáo dục phổ thông linh hoạt hơn, cho phép học sinh chuyển đổi giữa THPT và giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên mà không bị mặc cảm hay bế tắc.
Kết luận
Kỳ thi lớp 10 ở TP.HCM không chỉ là chuyện có nên thi hay không, mà phản ánh cả cấu trúc giáo dục và tâm lý xã hội. Khi trường công còn thiếu, trường top quá hấp dẫn và đại học được xem là con đường gần như duy nhất để thành công, kỳ thi này vẫn còn tồn tại dưới hình thức nào đó. Muốn bỏ kỳ thi, trước hết phải làm cho xã hội bớt phụ thuộc vào nó.
