Đề thi ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026 đang thu hút nhiều ý kiến trái chiều. Bên cạnh những tranh luận về độ khó, đây là một trong số ít đề thi những năm gần đây vừa giữ được tính nhân văn, vừa tạo ra sự phân hóa rõ rệt giữa các thí sinh.
Đổi mới trong kiểm tra và đánh giá
Ở góc độ kiểm tra, đánh giá, đề thi năm nay cho thấy một hướng đổi mới đáng ghi nhận. Sự đổi mới không chỉ nằm ở việc sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa mà còn thể hiện ở cách xây dựng hệ thống câu hỏi có tính kết nối, dẫn dắt học sinh suy nghĩ về những vấn đề lớn của tri thức, sáng tạo và sự phát triển xã hội. Điều này được thể hiện rõ qua sự liên kết chặt chẽ giữa các phần của đề thi.
Học sinh cần quan tâm tới những vấn đề lớn của quốc gia
Văn bản đọc hiểu nói về phát minh máy in của Gutenberg và sức mạnh của việc lan tỏa tri thức. Từ câu chuyện về sự phổ biến tri thức thông qua công nghệ in ấn, đề mở rộng đến quyền tiếp cận tri thức, tư duy độc lập và vai trò của giáo dục khai phóng đối với sự phát triển của một dân tộc. Từ đó, câu nghị luận xã hội đặt ra vấn đề làm thế nào để Việt Nam có những Steve Jobs hay Mark Zuckerberg của riêng mình - những con người có khả năng tạo ra các đột phá công nghệ làm thay đổi xã hội. Cuối cùng, bài thơ “Những chiếc lá” của Nguyễn Đình Thi lại hướng người đọc đến một triết lý sống đẹp: cống hiến, dâng hiến và tạo ra giá trị cho cộng đồng. Ba phần tưởng như riêng biệt nhưng thực chất cùng gặp nhau ở một điểm chung: khát vọng phát triển con người và xã hội thông qua tri thức, sáng tạo và tinh thần cống hiến.
Đề thi năm nay cũng cho thấy một cách tiếp cận khá mới đối với học sinh. Thay vì chỉ đặt các em vào vai trò người quan sát hay kể lại những trải nghiệm quen thuộc của bản thân, đề buộc các em phải suy nghĩ về những vấn đề lớn hơn của đất nước và thời đại. Câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” không đơn thuần là một câu hỏi về công nghệ hay khởi nghiệp. Nó đòi hỏi người viết phải suy nghĩ về giáo dục, môi trường sáng tạo, khoa học công nghệ, chính sách phát triển và trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với tương lai đất nước. Đây là dạng câu hỏi mở rộng tầm nhìn thay vì chỉ xoay quanh những trải nghiệm cá nhân.
Thực ra, việc đặt học sinh trước những vấn đề lớn của quốc gia không phải là điều xa lạ trong giáo dục quốc tế. Nhiều nền giáo dục tiên tiến từ lâu đã sử dụng những dạng đề tương tự nhằm khuyến khích học sinh phát triển tư duy công dân và tầm nhìn xã hội. Tại Serbia, các cơ quan giáo dục phối hợp với Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE) từng tổ chức cuộc thi viết dành cho học sinh trung học với chủ đề “If I were prime minister, I would…” (Nếu tôi là Thủ tướng, tôi sẽ…), yêu cầu thí sinh trình bày những thay đổi mà mình muốn thực hiện cho đất nước. Tại Canada, cuộc thi quốc gia “If I Were Prime Minister” nhiều năm qua đã khuyến khích học sinh, sinh viên xây dựng tầm nhìn phát triển quốc gia thông qua các bài luận về kinh tế, giáo dục, an sinh xã hội, môi trường và vị thế quốc tế của Canada. Tại Australia, Quỹ Giáo dục Người bản địa Australia (AIEF) cũng tổ chức cuộc thi “If I was Prime Minister…” để học sinh đề xuất giải pháp cho những vấn đề quan trọng của cộng đồng và đất nước.
Chương trình giáo dục nói trên không nhằm đánh giá khả năng trở thành Thủ tướng của học sinh. Điều họ muốn kiểm tra là năng lực nhìn nhận các vấn đề xã hội, khả năng tư duy chính sách, kỹ năng giải quyết vấn đề, năng lực lập luận và vốn hiểu biết về đất nước cũng như thế giới xung quanh. Dĩ nhiên, đề thi ngữ văn năm nay không yêu cầu học sinh nhập vai nguyên thủ quốc gia. Tuy nhiên, cách đặt vấn đề mang tinh thần tương tự, khuyến khích người trẻ suy nghĩ về những câu chuyện vượt ra ngoài phạm vi cá nhân.
Đặt trong bối cảnh đó, câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” của đề văn thi tốt nghiệp THPT năm nay mang tinh thần khá gần với xu hướng giáo dục hiện đại trên thế giới. Đề thi không yêu cầu học sinh kể chuyện bản thân hay trình bày những cảm xúc quen thuộc, mà buộc các em phải suy nghĩ về giáo dục, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, môi trường khởi nghiệp và tương lai phát triển của quốc gia. Đó cũng là một trong những lý do khiến đề thi năm nay được đánh giá cao. Nếu các chủ đề như ước mơ, tình bạn, lòng biết ơn hay lối sống tích cực chủ yếu giúp học sinh bộc lộ cảm xúc và trải nghiệm cá nhân, thì câu hỏi về “Steve Jobs Việt Nam” đòi hỏi người viết phải có hiểu biết xã hội, khả năng liên hệ thực tiễn và tư duy về những vấn đề phát triển của đất nước trong tương lai.
Xét ở góc độ kiểm tra đánh giá, đây là một đề nghị luận xã hội đúng nghĩa. Đề không đòi hỏi học sinh phải thuộc lòng một bài văn mẫu nào, mà kiểm tra khả năng bày tỏ quan điểm, năng lực lập luận, hiểu biết xã hội và vốn sống của người viết. Muốn làm tốt, học sinh cần có thói quen đọc sách, theo dõi thời sự, quan tâm đến những vấn đề của đất nước và thế giới. Đây cũng chính là điều mà giáo dục hiện đại hướng tới.
... và trách nhiệm với xã hội
Nhiều ý kiến cho rằng việc đưa những nhân vật như Steve Jobs hay Mark Zuckerberg vào đề thi có thể gây khó khăn cho một số học sinh. Tuy nhiên, cần nhớ rằng đây không chỉ là kỳ thi xét tốt nghiệp mà còn là một trong những căn cứ để tuyển sinh đại học. Một học sinh muốn đạt điểm cao môn văn không thể chỉ dựa vào khả năng viết dài hay diễn đạt trôi chảy. Nếu hoàn toàn không biết đến những nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng đến thế giới đương đại như Steve Jobs hay Mark Zuckerberg thì việc triển khai một bài viết thực sự sâu sắc sẽ gặp không ít hạn chế.
Cũng có ý kiến cho rằng một vấn đề lớn như “Làm thế nào để có những Steve Jobs hay Mark Zuckerberg Việt Nam?” là quá rộng để giải quyết trong một đoạn văn khoảng 200 chữ. Tuy nhiên, cần hiểu đúng yêu cầu của dạng bài nghị luận xã hội trong đề thi tốt nghiệp THPT. Đề không yêu cầu học sinh xây dựng một công trình nghiên cứu hay đưa ra một chiến lược phát triển quốc gia toàn diện, mà chỉ yêu cầu trình bày quan điểm và đề xuất một số giải pháp tiêu biểu. Hơn nữa, quy định chấm thi không giới hạn cứng ở 200 chữ. Học sinh hoàn toàn có thể viết khoảng 250-300 chữ nếu cần thiết để triển khai ý tưởng đầy đủ và mạch lạc. Trên thực tế, câu hỏi đã được thu hẹp đáng kể khi tập trung vào khía cạnh “làm thế nào”, tức hướng người viết đến việc đề xuất giải pháp thay vì phân tích toàn bộ vấn đề.
Chỉ cần nêu được những yếu tố cơ bản như đổi mới giáo dục, khuyến khích sáng tạo, phát triển khoa học công nghệ, xây dựng môi trường khởi nghiệp thuận lợi và nuôi dưỡng khát vọng cống hiến của người trẻ là học sinh đã có đủ cơ sở để triển khai một đoạn văn hoàn chỉnh. Vì vậy, đây không phải là một yêu cầu vượt quá khả năng của học sinh lớp 12 mà là một cơ hội để các em thể hiện tư duy, hiểu biết xã hội và khả năng lập luận của mình.
Thực tế nhiều năm qua, phổ điểm môn ngữ văn thường tập trung khá đông ở vùng điểm khá. Điều này khiến khả năng phân hóa giữa các nhóm thí sinh chưa phải lúc nào cũng thật rõ nét. Trong khi đó, ở các môn như toán, vật lí hay hóa học, việc đạt điểm cao luôn đòi hỏi năng lực thực sự và phổ điểm dưới trung bình không phải là hiếm. Một đề thi tốt cần vừa bảo đảm yêu cầu tốt nghiệp, vừa tạo điều kiện để những học sinh có năng lực nổi bật thể hiện được ưu thế của mình. Đề thi năm nay phần nào đáp ứng được yêu cầu đó.
Đối với phần nghị luận văn học, bài thơ “Những chiếc lá” của Nguyễn Đình Thi là một lựa chọn phù hợp. Đây là một văn bản giàu chất thơ, giàu tính biểu tượng và mang nhiều tầng ý nghĩa nhân văn. Học sinh lớp 12 đã được tiếp cận với dạng văn bản này trong suốt chương trình giáo dục phổ thông mới. Kỹ năng phân tích hình tượng nghệ thuật, đặc biệt là tính biểu tượng của hình ảnh thơ, cũng là một trong những yêu cầu trọng tâm của chương trình ngữ văn lớp 12, không xa lạ với học sinh.
Cuối cùng, nếu giáo dục luôn kêu gọi học sinh đọc sách, tích lũy tri thức và mở rộng hiểu biết nhưng lại chỉ đưa ra những đề thi quá dễ hoặc quá quen thuộc thì mục tiêu ấy khó có thể đạt được. Một đề văn có chiều sâu, có tính thời sự và đòi hỏi năng lực tư duy như đề năm nay mới thực sự góp phần khuyến khích văn hóa đọc và tinh thần học tập nghiêm túc.
Nhìn tổng thể, đề thi ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026 cho thấy nỗ lực đưa môn văn trở về gần hơn với bản chất của nó - một môn học giúp con người biết đọc sâu hơn, nghĩ rộng hơn và có trách nhiệm hơn với xã hội.
Thái Thị Thanh Huyền - Tổ trưởng bộ môn Ngữ văn Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh
