Những bất cập trong cách tổ chức thi hiện nay
Theo ông Đặng Tự Ân, Giám đốc Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục phổ thông Việt Nam, hơn 20 năm đổi mới thi cử mới chỉ giải quyết các vấn đề tổ chức, chưa đi vào cốt lõi là xây dựng hệ thống đánh giá khoa học, tin cậy và hội nhập quốc tế. Bất cập lớn nhất là việc gộp kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học thành một kỳ thi chung, vì hai mục tiêu khác nhau khó dung hòa trong cùng một hệ thống.
Kỳ thi hiện có quy mô quá lớn, tiềm ẩn nhiều rủi ro. Năm 2026, kỳ thi tốt nghiệp THPT có hơn 1,22 triệu thí sinh, tổ chức tại khoảng 2.300 điểm thi và huy động trên 200.000 cán bộ, giáo viên tham gia. Việc duy trì một kỳ thi quốc gia duy nhất gây áp lực lớn về chi phí, bảo mật và an toàn, đồng thời khó loại trừ hoàn toàn các vi phạm quy chế.
Ngoài ra, từ trước năm 1975 đến nay, công nhận tốt nghiệp THPT chủ yếu dựa vào một kỳ thi. Điều này chưa phù hợp vì mục tiêu giáo dục phổ thông là bảo đảm học sinh đạt chuẩn đầu ra, không phải loại bỏ các em. Đã có những năm tỷ lệ đạt yêu cầu thấp, buộc địa phương điều chỉnh tiêu chí để tỷ lệ tốt nghiệp đạt trên 80%, cho thấy một kỳ thi chưa phản ánh đầy đủ chất lượng học tập suốt 12 năm.
Cần chuyển từ thi sang xét tốt nghiệp
Ông Đặng Tự Ân đề xuất từng bước chuyển từ thi sang xét tốt nghiệp trên cơ sở dữ liệu học tập số hóa. Nhà nước cần xây dựng hệ thống dữ liệu giáo dục quốc gia thống nhất, theo dõi quá trình học tập của mỗi học sinh từ lớp 1 đến lớp 12. Hồ sơ học tập điện tử phải phản ánh đầy đủ kết quả học tập, rèn luyện và năng lực, được kết nối giữa nhà trường và cơ quan quản lý. Khi dữ liệu đủ tin cậy, kết quả học tập tích lũy nhiều năm sẽ trở thành căn cứ xét tốt nghiệp, thay vì phụ thuộc vào một kỳ thi duy nhất. Quản trị nhà trường trên nền tảng dữ liệu số là điều kiện tiên quyết để thành công.
Tuyển sinh đại học theo tinh thần tự chủ
Trong giai đoạn chuyển tiếp, có thể duy trì kỳ thi tuyển sinh chung theo mô hình "3 chung" đã từng áp dụng hiệu quả, nhưng chỉ là giải pháp ngắn hạn. Về lâu dài, cần mở rộng quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng. Mỗi cơ sở xây dựng đề án tuyển sinh phù hợp với sứ mệnh và mục tiêu đào tạo, trên cơ sở khai thác nền tảng dữ liệu giáo dục quốc gia. Phương thức tuyển sinh nên kết hợp hài hòa giữa thi tuyển và xét tuyển, khuyến khích các kỳ thi đánh giá năng lực và thi trực tuyến nhiều đợt trong năm, tăng tỷ trọng tuyển sinh dựa trên học bạ chuẩn hóa.
Đổi mới năng lực khảo thí và cơ chế giám sát
Phó thủ tướng Lê Tiến Châu, tại cuộc họp với Bộ GD-ĐT, thống nhất giữ ổn định kỳ thi tốt nghiệp THPT nhưng phải đổi mới năng lực khảo thí và cơ chế giám sát. Ông nhấn mạnh: "Đây là xu hướng tất yếu nhưng cần đánh giá kỹ điều kiện hạ tầng, an ninh mạng và chi phí. Không tổ chức khi chưa đánh giá đầy đủ các rủi ro, đặc biệt là nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng giữa các vùng miền." Phó thủ tướng giao Bộ GD-ĐT rà soát, khắc phục hạn chế, tăng cường ứng dụng công nghệ, kiểm tra chéo và giám sát để chống gian lận công nghệ cao, đồng thời hoàn thiện lộ trình tổ chức thi trên máy tính với giai đoạn thử nghiệm, thí điểm. Liên quan đến tuyển sinh đại học, ông đề nghị tiếp tục bảo đảm quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học, gắn với trách nhiệm giải trình và chuẩn chất lượng.
