Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã đặt ra những yêu cầu lớn đối với việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong đó, giáo dục đại học được xem là nòng cốt để phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Dưới góc nhìn của cơ sở giáo dục, trao đổi với Người Đưa Tin về những thuận lợi, thách thức trong đào tạo nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao, TS. Trần Ái Cầm - Hiệu trưởng Trường Đại học Intracom cho biết, Khoa Công nghệ của trường đã tiên phong làm chủ kỷ nguyên vi mạch bán dẫn và AI. Với 10 chuyên ngành đột phá, Khoa Công nghệ tập trung đào tạo tinh hoa ở các ngách như: Trí tuệ nhân tạo (AI), kỹ thuật phần mềm, Robot, Khoa học dữ liệu và đặc biệt là Vi mạch bán dẫn.
Chiến lược phát triển giai đoạn 2026-2035
Trong Chiến lược phát triển giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2045, nhà trường xác định rõ 3 định hướng trọng tâm trong lĩnh vực đào tạo. Thứ nhất là xây dựng các chương trình đạt chuẩn chất lượng; thứ hai là phát triển mô hình đào tạo gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp; và thứ ba là đào tạo theo hướng tinh hoa.
Trên cơ sở 3 phân khúc đào tạo đã xác định, Trường Đại học Intracom định vị rõ vai trò là cơ sở giáo dục gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp và phát triển theo định hướng đổi mới sáng tạo. Vì vậy, bên cạnh việc trang bị kiến thức và năng lực nền tảng cho người học, nhà trường đặc biệt chú trọng phát triển năng lực số và năng lực công nghệ. Đây được xem là những kỹ năng cốt lõi giúp sinh viên đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của AI.
Bà Trần Ái Cầm nhấn mạnh: "Điều này đúng với xu hướng, xu thế ngày nay để sinh viên ra trường có thể đáp ứng yêu cầu công việc ngay. Do vậy, đầu tiên là phải thay đổi chương trình đào tạo và áp dụng phương pháp dạy và học tiên tiến."
Thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành
Bà Trần Ái Cầm cho biết, hiện vẫn còn khoảng cách lớn giữa đào tạo lý thuyết và thực hành. Do đó, trong chương trình đào tạo của nhà trường, tỉ lệ trải nghiệm và thực hành chiếm tới 50%. Điều này tạo cho sinh viên sự tự tin nhất định. Ngay từ năm thứ nhất, các em đã bắt đầu đi thực tập, trải nghiệm tại doanh nghiệp, thậm chí thực tập có lương, giúp sinh viên khi làm việc thực thụ có thể tự tin đáp ứng yêu cầu của nhà tuyển dụng.
"Lợi thế của trường chính là có một hệ sinh thái doanh nghiệp. Nhà trường xác định gắn kết với các doanh nghiệp để cùng đào tạo", hiệu trưởng Trường Đại học Intracom nhấn mạnh.
Chính sách hỗ trợ từ Nhà nước
Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cho rằng, để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học công nghệ, cần tập trung nhiều hơn vào đào tạo sau đại học. Cần cơ chế hỗ trợ mạnh để các trường đại học đầu tư nâng cao chất lượng đào tạo các ngành then chốt như bán dẫn, AI...
Thực tế cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường lao động trong các lĩnh vực công nghệ và chuyển đổi số vẫn còn khá lớn. Để giải quyết "điểm nghẽn" này, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chia sẻ, Nhà nước phải đầu tư đi trước một bước. Cần cơ chế hỗ trợ mạnh để các trường đại học nâng cao chất lượng đào tạo và tuyển sinh tập trung vào những ngành then chốt như bán dẫn, AI, điện hạt nhân, đường sắt tốc độ cao,... Bên cạnh đó, cần có chính sách hỗ trợ người học nhằm thu hút người giỏi theo học các ngành này.
Nói về Nghị định số 179/2026/NĐ-CP quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược, Bộ trưởng cho rằng đây là chính sách mang tính đột phá, không chỉ góp phần thu hút học sinh, sinh viên giỏi, mà còn tạo sự cạnh tranh lành mạnh giữa các cơ sở đào tạo trong việc nâng cao chất lượng để thu hút người giỏi.
Bộ trưởng bày tỏ: "Chúng tôi tin tưởng rằng, khi Nghị định được triển khai, không chỉ số lượng mà chất lượng đào tạo ở các ngành này cũng sẽ được nâng lên đáng kể, qua đó từng bước đáp ứng nhu cầu thực tiễn. Đồng thời, dẫn dắt việc thu hút đầu tư của các tập đoàn công nghệ vào những khâu, những chuỗi tạo giá trị gia tăng lớn như nghiên cứu phát triển, đổi mới sáng tạo."
Phát triển nhân tài từ phát hiện đến thương mại hóa
Để hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao, ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) nhìn nhận, điều Việt Nam còn thiếu nhất hiện nay không phải là người giỏi hay số lượng trường đại học, viện nghiên cứu, mà là khả năng tổ chức và huy động nguồn lực khoa học công nghệ vào những mục tiêu chiến lược quốc gia.
Theo bà, muốn có công nghệ lõi thì trước hết phải có những "bài toán lớn". Không có quốc gia nào tạo ra ngành công nghiệp bán dẫn chỉ bằng các đề tài nghiên cứu riêng lẻ. Không có doanh nghiệp công nghệ hàng đầu nào hình thành từ các dự án ngắn hạn. Công nghệ lõi thường được sinh ra từ nhu cầu giải quyết những vấn đề lớn của quốc gia và thị trường.
"Vì vậy, điều quan trọng là phải xác định được những lĩnh vực chiến lược mà Việt Nam có nhu cầu thực sự, có thị trường đủ lớn và có khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu", bà Tú Anh nói.
Một vấn đề khác cần được nhìn nhận thẳng thắn là xu hướng coi đào tạo nhân lực là mục tiêu, trong khi thực chất đó chỉ là phương tiện. Mục tiêu cuối cùng không phải là đào tạo được bao nhiêu cử nhân, thạc sĩ hay tiến sĩ, mà là tạo ra được bao nhiêu công nghệ mới, bằng sáng chế có giá trị, doanh nghiệp công nghệ có sức cạnh tranh quốc tế.
Đại biểu cũng lưu ý cần có cơ chế sử dụng nhân tài hiệu quả. Nhiều quốc gia thành công không phải vì có nhiều người giỏi hơn, mà vì họ tạo cơ chế để người giỏi tập trung vào chuyên môn thay vì thủ tục hành chính. "Trong khoa học công nghệ, tự do học thuật, quyền tự chủ nghiên cứu và cơ chế đánh giá dựa trên kết quả thực chất có ý nghĩa rất quan trọng", đại biểu nêu và nhấn mạnh cần xây dựng văn hóa liêm chính khoa học.
Để hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao, cần chuyển từ tư duy "đào tạo đại trà" sang "phát hiện, tuyển chọn và đầu tư chiều sâu" cho những cá nhân và nhóm nghiên cứu xuất sắc. Đại biểu cho rằng: "Trong điều kiện nguồn lực có hạn, việc đầu tư bình quân cho tất cả thường khó tạo ra đột phá." Cần có những trung tâm xuất sắc, phòng thí nghiệm trọng điểm và nhóm nghiên cứu mạnh được đầu tư đủ lớn để cạnh tranh quốc tế.
Đại biểu đoàn Lâm Đồng cho rằng thước đo thành công của chính sách khoa học công nghệ không nên chỉ là số lượng nhà khoa học hay công trình nghiên cứu, mà phải là năng lực làm chủ công nghệ, khả năng tạo ra doanh nghiệp công nghệ lớn và mức độ đóng góp vào tăng trưởng năng suất quốc gia.
Đại biểu cũng kỳ vọng các chính sách mới sẽ chuyển từ tư duy hỗ trợ dàn trải sang đầu tư chiến lược, tránh tư duy bình quân. Bà dẫn chứng: trong đầu tư công, nếu mỗi dự án đều bị cắt giảm 10-20% thì cuối cùng có thể không dự án nào hoàn thành trọn vẹn. Phát triển nhân tài cũng tương tự.
Đại biểu kỳ vọng chính sách mới sẽ hướng đến phát hiện và đầu tư mạnh cho những cá nhân có tiềm năng đặc biệt, nhóm nghiên cứu xuất sắc và lĩnh vực có khả năng tạo đột phá như bán dẫn, AI, công nghệ sinh học, năng lượng mới hay công nghệ lượng tử. Quan trọng hơn, chính sách không chỉ dừng lại ở cấp học bổng hay hỗ trợ đào tạo mà sẽ tạo ra cả một hành trình phát triển nhân tài: từ phát hiện, đào tạo, nghiên cứu, khởi nghiệp công nghệ đến thương mại hóa sản phẩm. Mục tiêu cuối cùng là đất nước có thêm công nghệ lõi, doanh nghiệp công nghệ mạnh và nhà khoa học có khả năng cạnh tranh quốc tế.
