Sự phát triển nhanh của công nghệ cùng yêu cầu ứng phó biến đổi khí hậu đang làm thay đổi thói quen tiêu dùng du lịch. Du khách ngày càng ưu tiên trải nghiệm số, sự thuận tiện và mức độ thân thiện với môi trường của điểm đến. Vì vậy, nguồn nhân lực du lịch không chỉ cần nghiệp vụ, ngoại ngữ mà còn phải thành thạo công nghệ và hiểu biết các tiêu chuẩn phát triển bền vững.
Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang trở thành hai trụ cột chiến lược để du lịch Việt Nam phát triển nhanh, bền vững. Chuyển đổi số làm thay đổi cách doanh nghiệp, điểm đến tương tác với du khách qua dữ liệu và nền tảng số, từ đó đổi mới phương thức vận hành, quản trị và cá nhân hóa trải nghiệm. Chuyển đổi xanh đặt ra yêu cầu tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải, tôn trọng môi trường và văn hóa bản địa.
Khoảng trống kỹ năng của lao động du lịch
Trước đây, năng lực nghề của lao động du lịch được đo bằng trình độ nghiệp vụ, ngoại ngữ và kỹ năng giao tiếp. Hiện nay, để thích ứng bối cảnh chuyển đổi kép, người lao động còn phải biết làm chủ công nghệ, khai thác dữ liệu và thực hành các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Một hướng dẫn viên ngoài việc bảo đảm hành trình an toàn, thuận lợi cho du khách còn cần sử dụng bản đồ số, ứng dụng thuyết minh tự động và truyền thông du lịch có trách nhiệm.
Nhân viên marketing không thể chỉ quảng bá theo cách truyền thống mà phải biết phân tích dữ liệu khách hàng để xây dựng chiến lược tiếp cận, chăm sóc phù hợp. Chủ cơ sở lưu trú cũng cần kiến thức về tiết kiệm năng lượng, phân loại rác và kinh tế tuần hoàn để tối ưu hiệu quả vận hành, đáp ứng tiêu chí phát triển xanh.
Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa yêu cầu của chuyển đổi kép và năng lực thực tế của đội ngũ lao động. Dù nhận thức về du lịch có trách nhiệm và khả năng tiếp cận công nghệ đã có chuyển biến tích cực, mức độ thích ứng với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh vẫn còn hạn chế. Chương trình đào tạo tại các cơ sở giáo dục chậm đổi mới, chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn của thị trường lao động.
Đào tạo đại học còn bỏ trống nội dung cốt lõi
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Long, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Khoa Du lịch học, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, các nội dung thiết yếu liên quan chuyển đổi kép như kinh tế tuần hoàn, xử lý rác thải nhựa, đánh giá vòng đời sản phẩm, quản lý dấu chân carbon hay vận hành hệ thống quản trị du lịch thông minh gần như vắng bóng hoặc chỉ mang tính thử nghiệm mờ nhạt trong các trường đại học.
Hậu quả là các doanh nghiệp du lịch phải tiêu tốn nhiều thời gian, chi phí để đào tạo lại nhân sự sau khi tuyển dụng. PGS.TS Phạm Hồng Long nhấn mạnh, thực trạng này đòi hỏi phải tái cấu trúc chương trình đào tạo để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi kép của ngành.
Tích hợp năng lực số và năng lực xanh
Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh không nên được xem là hai quá trình tách biệt. Chuyển đổi số cung cấp công cụ đo lường, giám sát chỉ số môi trường, quản lý dòng khách và dự báo sức chứa điểm đến. Chuyển đổi xanh giúp định hướng việc sử dụng công nghệ theo mục tiêu phát triển bền vững. Do đó, đào tạo nhân lực du lịch cần tích hợp cả hai trong một khung năng lực thống nhất.
Năng lực số không dừng lại ở việc biết sử dụng công cụ mà còn là phân tích, khai thác dữ liệu một cách có trách nhiệm. Năng lực xanh không chỉ là ý thức bảo vệ môi trường mà phải thể hiện qua hành động nghề nghiệp cụ thể như lựa chọn nhà cung ứng có trách nhiệm, khuyến khích du khách hạn chế rác thải nhựa và ứng xử văn minh.
Theo Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Nguyễn Trùng Khánh, các cơ sở đào tạo cần chú trọng cập nhật chương trình giảng dạy gắn với chuyển đổi kép. Năng lực số phải trở thành cấu phần quan trọng, từ sử dụng nền tảng quản trị du lịch, phân tích dữ liệu khách hàng đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xây dựng sản phẩm và truyền thông điểm đến.
Đồng thời, các nội dung về du lịch xanh, du lịch có trách nhiệm cần được đưa vào chương trình đào tạo như những học phần cốt lõi, giúp sinh viên hình thành tư duy phát triển bền vững ngay trên giảng đường. Các cơ sở đào tạo cũng cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và tăng cường liên kết giữa nhà trường, cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp để sinh viên ra trường đáp ứng ngay nhu cầu công việc.
Chính sách và đội ngũ giảng viên là chìa khóa
Tiến sĩ Nguyễn Tư Lương (Trường đại học Thủy lợi) cho rằng, chính sách phát triển nguồn nhân lực du lịch cần hoàn thiện theo hướng đồng bộ, phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Trước mắt, cần tăng cường đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng kỹ năng số, kỹ năng xanh cho lực lượng lao động hiện có.
Đồng thời, xây dựng khung năng lực nghề du lịch theo hướng tích hợp ba yếu tố: kỹ năng số, năng lực xanh và năng lực nghề nghiệp. Cũng cần có chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao, nhất là trong lĩnh vực công nghệ du lịch, marketing số và du lịch thông minh.
Giải pháp quan trọng khác là nâng cao năng lực số cho đội ngũ giảng viên để ứng dụng vào nghiên cứu, giảng dạy. Giảng viên cần có điều kiện tham gia hoạt động thực tiễn tại doanh nghiệp nhằm cập nhật xu hướng ngành, nâng cao tính thực hành trong đào tạo. Hợp tác quốc tế và đào tạo số cũng giúp người học tiếp cận tri thức linh hoạt, liên tục, tăng khả năng hội nhập của nhân lực du lịch Việt Nam vào thị trường lao động toàn cầu.
Có thể thấy, mọi hành động chuyển đổi số, chuyển đổi xanh đều phải bắt đầu từ con người. Đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực chính là giải pháp quan trọng để nâng cao năng lực thích ứng và sức cạnh tranh của du lịch Việt Nam.
